Elçin Rəşid: “Görünən məqsəd müəllimlərin vaxtını əlindən alıb onların başqa yerdə dərs deməsinə mane olmaqdır”

“Müəllimi yorub əldən salmaq ölkədə təhsilin kəmiyyətini də, keyfiyyətini də salacaq”

Tanınmış iqtisadçı Elçin Rəşid öz “Facebook” səhifəsində təhsil naziri Emin Əmrullayevin müəllimlərin iş saatları ilə bağlı irəli sürdüyü təklifə münasibət bildirərək kəskin tənqidlər səsləndirib.

İqtisadçı paylaşımına satirik bir misalla başlayıb: “Çoban oğlunu elm dalınca Bakıya göndərir, oğlan 20 ildən sonra qayıdıb atasına deyir ki, qoyunları saymağın yeni üsulunu kəşf edib: ayaqlarını sayıb 4-ə bölmək”.

E. Rəşidin sözlərinə görə, təhsil nazirinin də hazırkı yanaşması eyni şəkildə mahiyyətsiz və qeyri-rasionaldır:m“Nazir çarəsiz şəkildə bir işə əl atıb: əmək haqqını müəllimə dərs saatlarına görə deyil, məktəbin ərazisində göründüyü müddətə görə vermək istəyir”.

O bildirib ki, nazir bu təklifə “islahat” adı versə də, əslində nəyə nail olmaq istədiyini bilmir və bunu islahat proqramı kimi təqdim etməsi yalnız mərkəzi nazirliklərin zəif iqtisadi potensialından xəbər verir.

“Təəssüf ki, mərkəzi nazirliklərimizin də iqtisadi potensialı çox aşağıdır və bunu islahat proqramı adı altında “yeyirlər””, – deyə o vurğulayıb.

E. Rəşid qeyd edib ki, əgər bir nazir dəyişiklik təklif edirsə, ilk növbədə bunun təhsilin kəmiyyətinə və ya keyfiyyətinə hansı formada fayda verməsini əsaslandırmalıdır:

“1. Təhsilin kəmiyyətinə və ya keyfiyyətinə təsirini izah etməlidir;

2. Mümkün riskləri və zərərləri göstərməlidir: pilot mərhələləri keçirmək, riskləri praktikada öyrənmək, nəticələri bölüşmək və risklərə qarşı tədbirləri açıqlamaq lazımdır;

3. Təklifin sahənin strateji xətti ilə əlaqəsini nümayiş etdirməlidir (hazırkı vəziyyətdə belə əlaqə yoxdur);

4. Deməlidir ki, hansı parametrlər üzrə davamlı monitorinq və məsələn, 2 ildən və 5 ildən sonra qiymətləndirmə aparacaq. O qiymətləndirmə hansı suallara cavab verəcək;

5. Nəticəyönümlü maliyyələşməyə (NYM) töhfəsini qeyd etməlidir. Elm və Təhsil Nazirliyi (ETN) yeri gəlmişkən, NYM üçün pilot nazirlik seçilib;

6. Büdcəyə təsirini qeyd etməlidir: bu avantüra nə qədər pul “yeyəcək”?”.

İqtisadçı vurğulayıb ki, nazir bunların heç birini açıqlamır, çünki bilmir: “Yox, o bunları demir, çünki bilmir. ‘Təhsil onsuz da dibə gedir, bir eksperiment edək, nə olar-olar’ yanaşmasıdır. O isə heç bilmir ki, o qədər müəllim məktəbdə harada oturub gözləyəcək.”

E. Rəşidin sözlərinə görə, müəllimlərə əlavə öhdəlik qoymaq lazımdırsa, bunu dərs saatlarına proporsional şəkildə etmək və ödənişi də dərs saatları üzərindən aparmaq daha şəffafdır: “Bir saata verilən əmək haqqını artır. Qoyunların ayağını sayıb 4-ə bölmə...”

O bildirib ki, nazir müəllimin boş vaxtını məktəbdə necə keçirəcəyini də izah etmir: “Valideynlərlə söhbət edəcək, şagirdlərlə söhbət edəcək – bu nağıldır. Bu söhbətlərin qalan iş saatına uyğunluğu nə hesablanıb, nə izlənməsi mümkündür. Tamamilə qeyri-şəffafdır, korrupsiyogendir”.

İqtisadçı daha sonra təklifin real təsirlərini sadalayıb:

“1. Resursun buxovlanması səbəbindən kiçilən təhsil sektoru və azalan ÜDM;

2. Büdcəyə əlavə xərc;

3. Bu xərcin də görülən işə görə və verdiyi nəticəyə görə deyil, müəllimin keçirdiyi saata görə paylanması;

4. Təhsilə zərər: müəllim təhsildə resursdur. Onu məktəbdə boş saxlamaq, yorub əldən salmaq ölkədə təhsilin kəmiyyətini də, keyfiyyətini də salacaq;

Haşiyə:

Görünən odur ki, məqsəd də budur: müəllimlərin vaxtlarını əlindən alıb onların başqa yerdə təhsil vermələrinə əngəl yaratmaq.

Nazir özü deməsə də, ona yaxın media məqsədin bu olduğunu “ağzından qaçırır”. Yəni, dövlətdən əlavə pul alıb, onu təhsili və təhsil resursunu boğmağa xərcləyəcək.

“5. Biri çox işləyib az pul alacaq, digəri tərsinə. Motivasiya nəzəriyyələri ilə tanış olanlar bilir ki, bu, sistem daxilində motivasiyanı dağıdan ən güclü amildir. Yəni təhsilin keyfiyyəti bir də bundan zərər görəcək;

6. Korrupsiya: direktorlar nəzarət edəcək və müəllimin boş oturmasına görə dövlətdən alınan pulu müəllimlə böləcək;

7. Güc asimmetriyası – direktorun müəllimlər üzərində (təhsilin keyfiyyətinə aid olmayan) balanssız səlahiyyəti... Müəllim biləcək ki, o, gördüyü işin keyfiyyətinə görə deyil, direktorla nə dərəcədə əlbir olmasına görə qiymətləndirilir, əmək haqqı alır, boş vaxt qazanır və ümumiyyətlə iş yerini qoruya bilir. Bu özü təhsilin keyfiyyətinə ayrılıqda daha bir mənfi təsir edəcək;

8. Güc asimmetriyası – nazirin direktorlar üzərində... Bu da yuxarıda deyilənə uyğun olaraq, məktəbin (təhsilin) keyfiyyətini salacaq;

9. Nəticəyönümlü maliyyələşmə (NYM) prinsipinə xəyanət.

NYM tətbiq olunanda bütün şöbələr, işçilər buna səfərbər olunmalıdır və mümkün olduqca eyni prinsiplə çalışmalıdır”.

E. Rəşid NYM məsələsinə ayrıca toxunaraq xatırladıb ki, ETN bu sistem üçün seçilmiş 3 nazirlikdən biridir. Onun sözlərinə görə, 2020-ci ildə NYM planlaşdırılarkən Maliyyə Nazirliyi ilə keçirilən görüşdə ETN bir dənə də olsun düzgün nəticəyönümlü büdcə maddəsi təqdim edə bilməyib. Təqdim olunan yeganə “nəticə” – beynəlxalq tədbirdə 10 əməkdaşın iştirakı olub.

“Maliyyə Nazirliyi izah etməyə çalışsa da nəticə verməyib. 2023-cü ildə keçirilən növbəti görüşdə də bəlli olub ki, ETN hələ də nəticənin nə olduğunu anlamır və fəaliyyətlərini nəticə adı ilə təqdim edir”, - deyə o qeyd edib.

Rasim Əliyev

Ağır müharibə şəraitində olmasına və böyük maliyyə çətinliklərinə baxmayaraq, Ukraynada yeni doğulan uşaqlar üçün müavinətlər artırılıb.

Ukrayna mediası xəbər verir ki, Prezident Voldimir Zelenski yeni doğulan hər uşağa görə 50 min qrivna (təxminən 1190 dollar və ya 2023 manat) ödənilməsi barədə qanun imzalayıb.

İki və ya daha çox uşaq dünyaya gələrsə, müavinət hər uşaq üçün ayrıca verilir.

Bu arada, heç bir sığortası olmayan hamilə qadınlar üçün hamiləlik dövründə aylıq müavinət 7.900 qrivna(təxminən 323 manat) təşkil edir.

Ağır demoqrafik duruma düşən Ukraynada qəbul edilən bu qanunda müxtəlif növ dövlət yardımları, o cümlədən analıq müavinətləri, doğuş müavinətləri, bir yaşınadək uşaqlar üçün uşaq baxımı müavinətləri və tənha analar və əlil uşaqlar üçün dəstək də müəyyən edilir.

Press-fakt

Hesablama Palatasının 2026-cı ilin dövlət büdcəsi zərfinə verdiyi rəydə kənd təsərrüfatı sektoruna aid bir sıra ciddi problemlər və gecikmələr diqqət çəkir.

Sənədin təhlili göstərir ki, 2022–2026-cı illər üçün müəyyən edilən inkişaf hədəfləri kənd təsərrüfatında tam icra olunmur, sektor üzrə real göstəricilər gözləntilərin xeyli gerisində qalır.

Press-fakt modern.az-a istinadla xəbər verir ki, Hesablama Palatasının rəyində kənd təsərrüfatı üzrə orta illik artım proqnozların Strategiyanın hədəflərinə uyğun gəlmədiyi bildirilib.

"Digər sahələrin gözlənilən və proqnoz göstəriciləri kənd təsərrüfatı və qeyri neft-qaz sənayesində orta illik artım, turizm üzrə isə 5 illik artım hədəfinə tam nail olunmayacağını deməyə əsas verir”, - rəydə qeyd edilib.

Palatanın qənaətinə görə, kənd təsərrüfatı və qeyri-neft sənayesinin zəif artımı qeyri-neft ixracı üzrə hədəflərin də icrasını çətinləşdirir.

Sektorla bağlı diqqətçəkən digər məqam isə büdcədənkənar vəsaitlərin bölgüsüdür. Hesablama Palatasının rəyində bildirilib ki, gələn il büdcədənkənar xərclər bütün funksional sahələr üzrə artımla nəzərdə tutulsa da, kənd təsərrüfatı bu siyahıya daxil deyil. Yəni digər sektorlar əlavə resurs alır, kənd təsərrüfatının isə büdcədənkənar maliyyələşməsi artmır.

Hesabata görə, kənd təsərrüfatı ilə bağlı ən kəskin məqam isə işğaldan azad olunmuş ərazilərdəki vəziyyətdir. Palatanın təqdim etdiyi cədvələ əsasən, 2025-ci ilin ilk 8 ayında Qarabağ regionunda Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilməli olan layihələrin heç biri icra olunmayıb. Rəsmi rəqəmlərə görə, Nazirliyə bu məqsədlə ayrılmış 850 min manat vəsaitdən 0 manat xərclənib.

Elm və təhsil sahəsi üzrə ekspert, keçmiş deputat Etibar Əliyev ölkədə təhsil sistemində aparılan islahatlarla bağlı tənqidi fikirlərini bölüşüb. O, sosial şəbəkədə yazdığı geniş analizdə deyib ki, təhsil menecerləri məktəbi “repetitorluq institutuna” təhvil veriblər və bunu bilərəkdən ediblər.

E.Əliyev bildirib ki, məqsəd külli miqdarda pul qazanmaq olub və orta təhsilin keyfiyyətinin ilbəil aşağı düşməsi bu şəxsləri narahat etməyib: “Çünki onların tam əksəriyyəti təhsilə yad adamlardır. Tədris proqramı ilə tədris planının fərqini bilməyənlər Elm və Təhsil Nazirliyinə doluşdular. Onları ora gətirən isə nə məktəb təhsilini, nə də ali təhsili bilməyən Emin Əmrullayev oldu”.

Ekspert qeyd edib ki, məktəb idarəetməsi pozulub, məktəb mühiti dağıdılıb, müəllim–şagird, müəllim–direktor, valideyn–direktor münasibətləri zədələnib. Onun sözlərinə görə, belə bir mühitdə islahat aparmaq absurddur: “Orta təhsilin inkişafı üçün əvvəlcə təhsil mühitini sağlamlaşdırmaq lazımdır”.

Etibar Əliyev əlavə edib ki, cəmiyyət artıq bu idarəçilərdən inkişaf gözləmir, çünki onlar səmimi deyillər. O, nazirin son açıqlamalarını da satirik şəkildə şərh edib: “Deyəsən, yadplanetlilər yenə də nazirin qulağına nəsə pıçıldayıb. Dostları ilə yeyib-içməkdən gələndə gecə vaxtı yanından keçdikləri məktəblərin işıqlarını yanan görüblər. Emin müəllim qəflətən qışqırıb: “Aha, islahat!’”

Nazirin Milli Məclisdə dediyi “yeni məktəb modeli”nə də toxunan E.Əliyev vurğulayıb ki, bu yanaşma Azərbaycan reallığına uyğun deyil. Onun sözlərinə görə, model kişi müəllimlərin üstünlük təşkil etdiyi ölkələr üçün yararlıdır: “2024/2025-ci tədris ilində Azərbaycanda 146 381 müəllim var. Onlardan 120 633-ü qadın, 25 748-i kişidir. Yəni kişi müəllimlər cəmi 17,5 faizdir.”

Ekspert ailəli gənc qadın müəllimlərin 8 saatlıq iş rejiminə cəlb olunmasını qeyri-real hesab edib: “Uşaqları kimin öhdəsinə buraxacaqlar? Ev işlərini kim görəcək? Məktəbdə 8 saat qalmaq üçün şərait varmı? Kitabxanalarda neçə kitab var? Müəllim yeməyi evdənmi gətirməlidir?”

Əliyev bildirib ki, əksər valideynlər artıq uşaqlarını məktəbdən yayındırır, onları kurslara və ya evdə dərsə yönləndirirlər. Nazirliyin uşaqları günortadan sonra məktəbə gətirmək planı da qeyri-ciddidir. Onun sözlərinə görə, məktəb hazırda sadəcə “attestat möhürləyən məkana” çevrilib və bu vəziyyət cəmiyyət tərəfindən dəstəklənir. Təhsil menecerləri regionlarda məktəbləri müəllimlə təmin edə bilməyiblər, nəticədə fənn müəllimi olmayan kəndlərdə uşaqlar ya məktəbə getməyib, ya da Bakıya üz tutub: “Bakıdan minlərlə valideyn isə attestat almaq üçün uşaqlarının adlarını boş qalan kənd məktəblərinə yazdırdı. Dünyanın heç bir yerində belə başıpozuq vəziyyət yoxdur”.

Ekspert əlavə edib ki, nazirin ortağı Məhəbbət Vəliyeva və bəzi MMC rəhbərləri illərdir müəllimləri qanunsuz axşam təlimlərinə cəlb edir, dövlət vəsaiti isə mənimsənilir: “Bunun özü də ‘yeni islahat’ üçün təcrübədir. Milyonlar qazanmağın kəsə yolu indi başqa modeldə məktəbə sırınır”.

Etibar Əliyev həmçinin Təhsildə İnkişaf və İnnovasiyalar üzrə qrant müsabiqəsinə toxunub. Bildirib ki, 10 ilə yaxındır keçirilən bu müsabiqəyə hər il milyonlarla manat ayrılır, lakin müəllimlər bu qrantlardan bir manat da görmür: “Təəssüf ki, bu korrupsiyanın sorğu-sualını aparan yoxdur”.

Sonda ekspert xəbərdarlıq edib ki, yeni model tətbiq olunandan sonra məktəblərdə direktor–müəllim alverinin yeni mərhələsi başlayacaq: “Menecerlər pul qazanmağın yolunu çox gözəl bilirlər”./azpolitika

Bu ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycana Avropa ölkələrindən ümumilikdə 167 740 turist səfər edib.

Yerli medianın məlumatına görə, müvafiq göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 21,7 faiz azalıb.

Hesabat dövründə Şərqi Avropa ölkələrindən Azərbaycana 84258 turist səfər edib. Bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 21,5 faiz azalma deməkdir.

Azərbaycana region üzrə ən çox turist Ukraynadan gəlib – 27908 nəfər. Lakin bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 22,8 faiz azdır. Ukraynadan sonra Belarusdan 20937 nəfər (-20,4 %), Polşadan 8266 nəfər (-19,6 %), Moldovadan 3581 nəfər (-26,7 %), Macarıstandan 3508 nəfər (-10,1 %), Rumıniyadan 2 841 nəfər (-18,9 %), Çexiyadan 2 801 nəfər (+4,6 %), Litvadan 2 174 nəfər (-39,7 %), Bolqarıstandan 2 003 nəfər (-25,9 %), Latviyadan 1 861 nəfər (-32,3 %), Serbiyadan 1 590 nəfər (-25,2 %), Slovakiyadan 1 440 nəfər (-32,5 %), Estoniyadan 1 426 nəfər (-20,6 %), Xorvatiyadan 1 284 nəfər (-4,5 %), Sloveniyadan 664 nəfər (-1,6 %), Kiprdən 571 nəfər (+6 %), Monteneqrodan 413 nəfər (+7,6 %), Bosniya və Hersoqovinadan 390 nəfər (-25,7 %), Şimali Makedoniyadan 314 nəfər (-10,5 %), Albaniyadan isə 286 nəfər (-38,1 %) turist gəlib.

Bu ilin 9 ayı ərzində Qərbi Avropa ölkələrindən Azərbaycana 83 482 turist səfər edib. Bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 21,8 faiz azdır

Qərbi Avropa ölkələri arasında ən çox turist Böyük Britaniyadan gəlib – 20 308 nəfər. Bu, bir il əvvəllə müqayisədə 21 faiz azalma deməkdir. Bundan başqa, Almaniyadan 18 353 nəfər (-15,5 %), İtaliyadan 11 221 nəfər (-17,4 %), İspaniyadan 5 850 nəfər (-23 %), Fransadan 5 225 nəfər (-29 %), Niderlanddan 4 877 nəfər (-20,4 %), Avstriyadan 2 393 nəfər (-17,1 %), Belçikadan 2 290 nəfər (-22,7 %), Portuqaliyadan 2 055 nəfər (-25 %), İsveçdən 2 020 nəfər (-39,1 %), Yunanıstandan 1 909 nəfər (-2 %), İsveçrədən 1 813 nəfər (-28,1 %), İrlandiyadan 1 407 nəfər (-28 %), Norveçdən 1 229 nəfər (-40,2 %), Danimarkadan 1 088 nəfər (-44,5 %), Finlandiyadan 701 nəfər (-40,4 %), Lüksemburqdan 364 nəfər (-18,6 %), Maltadan 198 nəfər (-39,4 %), İslandiyadan 187 nəfər (-56,2 %), Andorradan isə 14 nəfər (-26,3 %) turist Azərbaycana səfər edib.

Beləliklə, həm Şərqi, həm də Qərbi Avropa ölkələrindən gələn turistlərin sayında ümumi azalma tendensiyası müşahidə olunur.

Bəs maraqlıdır, bu azalma nə ilə bağlıdır?

Bu barədə iqtisadçı-ekspert Xalid Kərimli bildirib ki, turist sayında azalma, əsasən, ötən il Bakıda keçirilən COP29 tədbirinin təsiri ilə bağlıdır.

“Ötən il noyabr ayında COP29 tədbiri Bakıda təşkil olunmuşdu. Tədbir noyabrda keçirilsə də, ondan əvvəlki aylarda da turist axını artmışdı, çünki beynəlxalq tədbirlərə görə qonaqlar ölkəyə gəlirdi. Bu il isə ölkədə bu səviyyədə böyük beynəlxalq tədbir olmayıb. Azalmanın əsas səbəblərindən biri də budur”, – deyə o, qeyd edib.

Ekspert əlavə edib ki, Pakistan-Hindistan münasibətləri fonunda Azərbaycanın siyasi mövqeyi Hindistandan gələn turistlərin sayına mənfi təsir göstərib: “Əvvəllər ümumi turistlərin təxminən 10 faizi Hindistandan gəlirdi. Son dövrlər bu rəqəm kəskin azalıb. Bu, birbaşa siyasi məsələlərlə bağlıdır”.

Xalid Kərimli həmçinin bildirib ki, Azərbaycan hələ turizm ölkəsinə çevrilməyib: “Bizim sərhədlər bağlıdır, bu da xarici turistlərdə sual yaradır - niyə bağlanıb, təhlükəsizlik problemi varmı, epidemiya riski varmı? Bu amillər də turistlərin marağını azaldır. Üstəlik, ölkə nə təhsil, nə səhiyyə, nə də biznes turizmi istiqamətində inkişaf edib. Qastronomiya və coğrafi turizm sahələri də zəifdir”.

Ekspertin sözlərinə görə, hökumətin turizm siyasətində hansı strategiyanı izlədiyi aydın deyil.

“Düşünürəm ki, ölkənin turizm siyasəti ciddi şəkildə yenilənməlidir. Hazırkı vəziyyət çox pisdir”, – deyə Xalid Kərimli vurğulayıb./azpolitika