Əgər mövzumuz elmdirsə əvvəlcə “elm” sözünün etimologiyasına nəzər salmaq vacibdir. Elm – latın dilində “bilmək” mənasını verən “scio” felindən əmələ gələn sözdür. Əslində bu sadə görünən açıqlama elmin səciyyəvi xüsusiyyətlərini müəyyən etməklə yanaşı, nəyin niyə elm olub, nəyin niyə elm olmadığını anlamağımıza kömək edən düstur funksiyası daşıyır. İndi isə elm məfhumunu daha yaxından incələyib onun nələri ehtiva etdiyinə nəzər salaq.

Elm dünyada və kainatda baş verən prosesləri təbiət qanunlarına uyğun şəkildə izah etməyə çalışır və bu zaman heç bir fövqəltəbii gücə ehtiyac duymur. Bu prinsipə söykənərək elm xadimləri müşahidələr aparır, hipotezlər irəli sürür və bu hipotezləri təcrübələrlə yoxlayırlar. Hipotezlər müvəqqəti cavab xüsusiyyəti daşıyırlar. Yadda saxlamaq lazımdır ki, elmin ən önəmli xüsusiyyətlərindən biri onun doqmatik olmamağı və yalnızca həqiqətləri öyrənməyə çalışmağıdır. Ümumiyyətlə elm xadimləri bir hipotezin reallıq payını yoxlayarkən onu təsdiq etməkdən ziyadə təkzib etməyə çalışırlar. Çünki bir hipotezi təsdiq etməyə çalışarkən onunla ziddiyyət təşkil edən şeylərə etina etmək, elmin əsas xüsusiyyəti olaraq xarakterizə etdiyimiz “doqmatik olmamaq və həqiqəti öyrənmək” prinsipinə ziddir və bu amil hipotezin fundamental strukturunu zəiflədir. Əgər başqa elm xadimləri tərəfindən təkrarlanan təcrübələr zamanı əldə olunan nəticələr ilə əvvəlki nəticələr uyğun gəlmirsə, irəli sürülən hipotez elmi ictimaiyyətdə akademik səviyyədə təkzib edilmiş hesab olunur. Daha sonra bu hipotez ya reviziya edilir ya da yeni hipotezlər ortaya atılır. Buradan da belə nəticəyə gəlirik ki, elm doğru olmayan cavabları qırağa ataraq doğru cavablar axtardığı üçün irəliləyir. Doğru cavabları əldə etmək üçün isə sualları doğru formada soruşmaq mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, elm həm də müəyyən bir fenomeni daha əhatəli və detallı şəkildə izah etməyə çalışır. Burada bəhs olunan fenomen anlayışını daha yaxşı başa düşmək nöqteyi-nəzərdən onu təbiət qanunu ilə əvəz edək. Təbiət qanunlarına nümunə olaraq bütün canlıların quruluş vahidinin hüceyrə olmağını misal göstərmək olar. İndi isə bir təbiət qanununu izah etmək üçün istifadə olunan nəzəriyyənin formalaşma ardıcıllığına nəzər salaq:

Müşahidə ⟶ Hipotez ⟶ Təcrübə ⟶ Nəzəriyyə

Hüceyrə olmadan həyatın mövcud olmamağı təbiətin bir qanunudur və bu qanunu izah edən hüceyrə nəzəriyyəsi 1839-cu ildə alman alimləri Teodor Şvan və Matias Şlayden tərəfindən yaradılıb. Xülasə, başa düşdük ki, bir hipotez nəzəriyyə statusuna yiyələnmək üçün bütün təcrübələrdən keçməli, müəyyən dəlillərlə dəstəklənməlidir. Nəzəriyyə bir nöqtədə yeni təcrübələrlə təkzib oluna bilər. Bu baş verdiyi təqdirdə o nəzəriyyənin izah etməyə çalışdığı fenomen də təkzib olunmur, sadəcə bizim izah cəhdimiz uğursuzluqla nəticələnmiş hesab olunur. Nəzəriyyələr də həmçinin irəli sürüldüyü ilkin versiyalarda qalmır, getdikcə daha da təkmilləşdirilir. O cümlədən, bir nəzəriyyənin gücünü hər hansı bir fenomeni ətraflı izah etməyilə yanaşı, həm də onun uzaqgörənliliyi, proqnoz qabiliyyətinin olmağı müəyyən edir. Təbii ki, yuxarıda bəhs olunan proseslər zamanı bəzi köməkçi metodlardan istifadə olunur. Bunlara da qısaca toxunaq:

İnduktiv metod – müşahidələrdən əldə olunan nəticələrin toplanması və təhlili vasitəsilə ortaya atılan fikrin doğruluq payını yoxlamaq üçün istifadə edilən ümumiləşdirici məntiq mülahizəsidir. “Bütün canlılar hüceyrədən təşkil olunublar” buna misal göstərilə bilər.

Deduktiv metod – induktiv metodudun əksi olub, doğru olan ümumi fikirdən xüsusi nəticələrin çıxarılmasıdır. Bunun üçün “əgər…deməli” kombinasiyasından istifadə edilir. “Əgər bütün canlılar hüceyrədən təşkil olunubsa, deməli viruslar canlı deyil”

Bütün bu sadalananlar bizi elm xadimlərinin elmə yanaşma tərzinə, yəni metodoloji naturalizmə gətirib çıxarır. Metodoloji naturalizm reallığa koqnitiv yanaşma deməkdir. Bu təbiri daha dərindən anlamaq üçün, Lourens Lernerin 2003-cü ildə qərbi Virciniya ştatının elm standartlarını tənqid edərkən istifadə etdiyi cümlələrə nəzər salaq.

“Metodoloji naturalizm doktrina deyil, lakin təbii kainatın öyrənilməsi üçün elmi metodologiyanın vacib aspektidir. Əgər bir insan təbiət qanunları və onlara əsaslanan nəzəriyyələr vasitəsilə elm xadimləri tərəfindən üzərinə hücum olunan problemlərin həll oluna bilməyəcəyini düşünürsə, yəni vaxtaşırı fövqəltəbii güc və bu qəbildən elmi olmayan başqa vasitələrə ehtiyac duyursa, deməli o insanın elmlə məşğul olmağın ilkin şərti olan elmi metodologiyaya etibarı yoxdur. Metodoloji naturalizmə əsaslanan elmin dörd əsrlik möhtəşəm uğurları danılmazdır. Digər tərəfdən, cavab tapa bilmədiyi təqdirdə bir fenomeni izah etmək üçün fövqəltəbii gücə müraciət edən elm xadiminin, o problemin elmi cəhətdən izahına nail ola bilməyəcəyi dəqiqdir.” ^[1]

Beləliklə, nəyin elm olduğunu başa düşdükdən sonra nəyin elm olmadığını anlamaq elə də qəliz deyil. Deməli, bir fenomen elmi cəhətdən izah oluna bilmirsə, bu təqdirdə hansısa möcüzədən, vital və fövqəltəbii gücdən istifadə edərək o fenomeni izah etməyə çalışmaq elm deyil.

Sözügedən elm konsepsiyası dünya və kainat haqqında doğru fikir formalaşdıra bilməyimizə kömək edir. Bəşəriyyətin inkişafı bu konsepsiyanın tədrisinə və düzgün tətbiqinə bağlıdır. Tədris məsələsi didaktikanın işi olub, mövzumuzla əlaqəli deyil. Ancaq tətbiq məsələsinə yüngülvarı toxunmaq istəyirəm. Düzgün tətbiq deyərkən (sözlərin fəlsəfi nöqteyi-nəzərdən başqa mənalara yozula bildiyini nəzərə alaraq) məhvimizi sürətləndirməməyi nəzərdə tuturam. Belə ki, insanlar və yaşadığımız dünya açıq sistem olduğu üçün entropiya (nizamsızlıq) qapalı sistemə nəzərən daha yavaş artır, çünki sistemə kənardan enerji daxil olur. Bunun tam əksinə entropiyanı sürətləndirən katalitik fəaliyyətlər eyni zamanda məhvimizi də sürətləndirir. İnsanlar bu mərhələdə elmin neytral olduğunu, həmçinin öyrənmək və tətbiq etməyin fərqli şeylər olduğunu qavramadan elmin insanları məhv edə biləcəyi ilə bağlı cəfəngiyyatlar səsləndirirlər. Bu yanaşmanın niyə əsassız olduğunu başa düşmək üçün onun tətbiq sahələrinin müxtəlifliyinə nəzər salmaq kifayətdir:

Nüvə fizikası müasir fizikanın mühüm bölmələrindən biri olub atom nüvələrinin quruluşunu, xassələrini, qarşılıqlı çevrilmələrini, onların bir-birilə və elementar zərrəciklərlə qarşılıqlı təsirini, nüvə zərrəcikləri arasında mövcud olan güclü nüvə qarşılıqlı təsirinə əsasən öyrənən elmdir. Nüvə fizikasındakı kəşflər onun bir çox sahəyə tətbiq edilməsinə səbəb olub. Buraya nüvə enerjisi, nüvə silahları, nüvə tibbi və maqnetik rezonans tomoqrafiyası (MRT), sənaye və kənd təsərrüfatında izotopların istifadəsi, materialşünaslıqda ion implantasiyası, geologiya və arxeologiyada radiokarbon tarixləşdirmə üsulu daxildir. ^[2][3]

Buradan da göründüyü kimi nüvə fizikası müasir fizika elminin bir qoludur və insanı müalicə etməkdən tutmuş məhv etməyə qədər bir-birinə tamamilə zidd sahələrə tətbiq oluna bilər. Deməli, elmin məhvedici olması ilə bağlı yanaşma birmənalı deyil, qərəzlidir. Bu və buna bənzər yanaşmalar müxtəlif dini, fəlsəfi cərəyanlarla bəzədilib elmi ictimaiyyətə sırınmağa çalışılsa da effektiv olmayıb. Bu arqumentlər cizgi filmində bir alimin laboratoriyasında dünyanı ələ keçirmək üçün planlar qurduğuna görə elmin pis olduğuna qənaət gətirmək qədər gülüncdür. Təəssüflər olsun ki, elmdən bixəbər insanlar üçün eyni şeyi demək mümkün deyil. Dünyada cəhalətin miqyası o qədər böyükdür ki, onu hansısa şkala ilə müəyyənləşdirmək olmur. Bu spektrdə dini səbəb gətirənlərdən tutmuş, Paul Feyerabend kimi elm düşmənçiliyini təbliğ edən filosofun fikirlərindən ilhamlanıb cuşa gələnlərə qədər hər növə rast gəlinir. Elə bu pandemiya dövründə virus və peyvəndlərlə bağlı səfeh fikirləri görmək kifayətdir. Cəhalətin fərqli təcəssümlərinə “bürclər gələcəkdən xəbər verir”, “dünya düzdür və 10.000 yaşındadır”, “təkamül yoxdur”, “qlobal istiləşmə boş söhbətdir”, “Aya getməyiblər” və s. kimi iddialar səsləndirənləri nümunə göstərmək olar. Təkamül biologiyasını akademik səviyyədə öyrənməyə çalışan biri olaraq bunlardan sadəcə təkamülün inkarı mövzusuna toxunmaq istəyirəm.

Mənbə: Evogeneao ^[4]

Təkamül bir təbiət qanunudur, yəni canlılar dəyişir və onların necə, hansı mexanizmlərlə dəyişdiyini təkamül nəzəriyyəsi vasitəsilə öyrənirik. Təkamül nəzəriyyəsinin elmi bünövrəsi 24 noyabr 1859-cu ildə ingilis təbiətşünas Çarlz Darvin tərəfindən yazılan “Növlərin mənşəyi” kitabında qoyulub. Yazının əvvəlində nəzəriyyə və qanundan kifayət qədər bəhs etmişəm deyə bir daha o mövzuya qayıtmayacam.

Hal-hazırda təkamül nəzəriyyəsi müasir biologiyanın nüvəsini formalaşdıran nəzəriyyədir.^[5] Məhşur genetik Theodosius Dobzanskininin təbiriylə desək, təkamülün işığı olmadan biologiyada heç nəyin mənası yoxdur.^[6] Bunları qoyuram kənara, adicə biologiya fənni üzrə məktəblilər üçün hazırlanan dərs vəsaitini əlinə alıb vərəqləmək kifayətdir ki, təkamülün elmi fakt olduğunu başa düşəsən. Biologiyada hüceyrə nəzəriyyəsinin inkarı nə qədər absurddursa, təkamül nəzəriyyəsinin inkarı da bir o qədər absurddur. Bəs necə olur ki, hələ də bu faktı inkar edən insanlar mövcud ola bilirlər?

İlk növbədə bir daha vurğulamalıyam ki, cəhalət qlobal problemdir. 2019-cu ildə aparılan tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, ABŞ kimi nəhəng elmi təsislərə sahib olan bir ölkədə əhalinin 40 faizi təkamülü qəbul etmir və insanın bir tanrı tərəfindən indiki vəziyyətində yaradıldığını, yəni heç dəyişmədiyini düşünür.^[7] Hətta oradakı yaradılışçıların bəziləri yaradılışı elmi fakt kimi göstərməyə çalışıb bu haqda xeyli kitablar nəşr edərək onu dünyanın bir çox ölkələrinə yayırlar. Bizim ölkədə də təkamül əleyhinə formalaşan fikirlərin böyük bir qismi əvvəlcə ABŞ-dan Türkiyəyə ixrac olunan təbliğat vasitələrinin, sonradan buraya idxalına söykənir. Məsələ burasındadır ki, təkamül kimi elmi faktı kimi inkar edib, onun müqabilində hansısa yaradılış əfsanəsini ona alternativ göstərmək insan ağlına yönəldilmiş ən ağır təhqirdir. Buradakı yanaşmanı nəzakət xətrinə skeptik adlandırsaq belə, yenə də əhəmiyyətsiz qalır. Çünki hansısa əfsanəyə kor-koranə inananlar bu skeptizmi inandıqları əfsanəyə tətbiq etmirlər. Bununla yanaşı öz əfsanələrini elmi metodika ilə təsdiq edə bilmədikləri üçün elmi faktları təhrif edib, onu inkar etməyə çalışırlar və burada başqa bir məntiq xətasına düşürlər. Təkamül faktı ilə yaradılış əfsanəsini əldə olan yeganə iki variant kimi qəbul edib, onlara implikasiya adlanan məntiqi əməli tətbiq edəndə, gülünc mənzərə ilə qarşılaşırıq: “Əgər təkamül səhvdirsə onda yaradılış doğrudur.” Halbuki burada yeganə və doğru olan cavab təkamül faktıdır. Ümumiyyətlə, cəhalətin ən böyük problemlərindən biri də hər şeyə səthi yanaşmaqla başlayır. Belə olduğu təqdirdə nəyisə anlaya bilməmək, adətən ya onu inkar etməyə gətirib çıxarır, ya da spekulyasiyalara.

Məsələn, bütün natural ədədlərin cəmi – 1/12–ə bərabərdir.^[8] Bunu məktəb səviyyəsində riyaziyyatla səhv çıxartmağa çalışmaq absurddur, çünki bu kvant sahə nəzəriyyəsində Kazimir effektinin izahında tətbiq olunur.^[9] Bunu isə anlamamaq o deməkdir ki, qarşı tərəfə bircə çıxış yolu qalır: Ya qəbul etməyəcək, ya da onu gözdən salmağa çalışacaq. Oxşar formada müasir təkamül nəzəriyyəsi də yaxşı səviyyədə ali riyaziyyat biliyi tələb edir. ^[10][11] Heç bir biliyə yiyələnmədən təkamülü inkar etmək, “sənin baban meymun ola bilər, mənimki insandır” kimi əsassız fikirləri səsləndirmək şarlatanlıqla yanaşı, özünü gülünc vəziyyətə salmaqdan başqa bir şey deyil.

Sonda isə elm həvəskarlarına cəhalətlə aparılan mübarizədə səbr arzulayıram. Həmçinin, sizlərə şarlatanlardan uzaq durmağı və elmi elm xadimlərindən öyrənməyi arzu edirəm. Elmlə qalın!