Həmişə və hər yerdə olduğu kimi, Çin bu dəfə də ən az itkilərlə ən çox mənfəət əldə etməyə çalışacaq.Dünyanın müxtəlif ölkələrində, Ukraynada və Rusiyada, habelə Azərbaycanda yanlış təsəvvür formalaşıb ki, Pekin dilemma, çətin seçim qarşısındadır.

Yəni guya bir tərəfdən Çin Rusiya ilə əlaqələri zəiflətmək istəmir, digər tərəfdən isə indiki vəziyyətdə Moskvaya kömək və Rusiyanın dəstəklənməsi Çin üçün bir çox sahələrdə olduqca ciddi problemlər, xüsusilə də sanksiyalarla üzləşmə yarada bilər.
Bu isə Çinə əsla gərək deyil.

Siyasi ekspertlər və analitiklər Çinin necə seçim edəcəyini hesablamaqda, təxminləməkdə ikən Çin artıq strategiyasının əsas konturlarını müəyyənləşdirib.

Vəziyyətdən maksimum faydalanmağa çalışan Çin dəyişən situativ mənzərəyə uyğun olaraq çevik hərəkət edir.
Çinin hakimiyyət dairələri dünən və bu gün aydın göstərdilər ki, Rusiyaya görə Qərbin sanksiyaları ilə üzləşmək niyyəti yoxdur.
Martın 13-dəki olay isə çox məqamlara aydınlıq gətirir.



ABŞ-ın nüfuzlu mass-mediası həmin gün təcili məlumat yaydılar ki, Rusiya Federasiyası hərbi və iqtisadi yardım üçün Çinə müraciət edib. Vaşinqton isə Pekinə xəbərdarlıq edib ki, əgər Rusiyaya yardım olarsa, "Çin mütləq bunun nəticələri ilə qarşılaşacaq".

Nəticədə martın 14-də, ertəsi gün Çinin fond birjalarında son ilərin ən ağır geriləməsi yaşandı, ölkənin ən böyük şirkətləri birja kapitallaşma dəyərlərində yüz milyardlarla dollar itirdilər. Bu, Rusiyanı dəstəkləmək fikrinə düşəcəyi təqdirdə Çin iqtisadiyyatını gözləyəcək sonuclarla bağlı Pekinə xəbərdarlıq idi.

Rusiyanın siyasətçiləri, hakimiyyət mənsubları və mediası dərhal təkziblərə başlayaraq "Çinə belə müraciət olmayıb, Qərb mediasının yalanıdır" tipli açıqlamalar yaydılar.

Halbuki Moskvadan Pekinə yardım istəkli müraciət olmuşdu, lakin hər şey təbii ki, ifrat məxfiliyin qorunması şərtilə edilmişdi.
Rəsmi Pekin isə gizli müraciətlə bağlı mediaya xəbərlər sızdırdı və bunu strateji planına uyğun olaraq qəsdən etdi.

Birjalarda təlatüm başlayandan sonra Pekin əvvəlcə fond bazarlarını sakitləşdiməyə başladı, sonra isə çox laqeyd və etinasız şəkildə "Rusiyanın yardım istəyi" xəbərini təkzib etdi, sonda da birjalardakı "yanğın"ı söndürmək üçün nəhəng məbləğdə vəsaiti işə saldı. Rəsmi Pekin ölkə biznesinə vəd etdi ki, onun maraqlarını nəzərə alacaq, beynəlxalq müstəvidə problemlər yaranmamasına çalışacaq.
Pekin amerikalı həmkarları və tərəfdaşları ilə normal əməkdaşlığın davam etdiriləcəyini də vurğuladı.

Çinin xarici işlər naziri Van isə dedi: "Ukraynadakı böhranın işirakçısı olmaq və sanksiyaların bizə toxunmasını istəmirik". XİN-nin mətbuat katibi Çjal Linzsyan isə Çinin Ukraynadakı səfirinin "Çin heç vaxt Ukraynaya hücum etməyəcək, hücuma qatılmayacaq" bəyanatını dəstəklədi.
Yəni rəsmi Pekin Moskvaya aşkar şəkildə bildirdi ki, Rusiyaya hər hansı formada yardım etmək niyyəti yoxdur.
Nəticədə Çində fond birjaları sakitləşdilər, itkiləri aradan qaldırdılar.

Amma yaşanmış insident iki məqamı açıq göstərdi:



1. Çinin fond birjalarındakı böyük geriləmənin səbəbi Rusiyanın iddia etdiyi kimi COVİD-19 yox, məhz Pekinin Qərblə münasibətləri riskə ataraq Moskvaya yaxınlaşa biləcəyi ilə bağlı təlaşlar idi.

2. Çinin lideri Si Szinpin qəti bəyan etdi ki, Çin iqtisadiyyatında problemlər yaranmasının tərəfdarı deyil.
Çoxsaylı risklərə rəğmən Pekin Moskva ilə müəyyən münasibətləri qoruyub saxlamaq fikrindədir. Çinin hakimiyyət dairələri və xüsusilə də ölkə lideri Si Szinpin hesab edirlər ki, Rusiya ilə tərəfdaşlıq, xüsusilə də Ukraynadakı indiki vəziyyət Pekinin müəyyən geosiyasi və iqtisadi prioritetlərinə xidmət edir.

Pekinin fikrincə, Çin-Rusiya münasibətərinin bünövrəsində hər iki ölkənin "düşmən Qərbə qarşı birgə müqaviməti" durur və bu səbəbdən də onlar Qərbin təzyiqlərinə ayrı-ayrılıqda yox, birlikdə daha rahat sinə gərə bilərlər.
Bilavasitə Ukraynadakı müharibəyə gəldikdə isə, Çin bu savaşda Rusiyanın və ya Ukraynanın tezliklə məğlub olmasını istəmir: tam əksinə, qarşıdurmanın mümkün qədər çox davam etməsi Pekinin strateji maraqlarına cavab verir.

Səbəb bəsitdir: Rusiyanın Ukraynada apardığı müharibə ABŞ, NATO və Avropa İttifaqının diqqətini bütünlüklə cəlb edib. Bu isə o deməkdir ki, ABŞ prezidenti Co Bayden sələfləri təki Çinə və Asiya-Sakit Okenı regionuna ciddi diqqət yetirə bilməyəcək, nəticədə Çin bu bölgədə təsir imkanlarını artıracaq.

Başqa potensial mənfəətlər də var.

Ukraynada müharibə nə qədər çox çəkərsə, Rusiya o qədər zəifləyəcək və sonucda Çinin şərtlərini daha tez qəbul edəcək. Çinin maliyyə bazarlarından yararlanmaq istəyən Rusiya indiki vəziyyətdə Pekinin az qala bütün tələblərini yerinə yetirməyə hazırdır.
Rusiyanın Qərbə "dərs verməsi"ni arzulayan Çinin lideri Si Szinpinlə Rusiyanın dövlət başçısı Vladimir Putin arasında da sıx, intensiv əlaqələr var.
Beləcə Szinpinin Rusiya istiqamətli siyasəti strateji dividendlər verməzsə, Çin Kommunist Partiyasının bu ilin payızında keçirilən qurultayında o, hakimiyyət səlahiyyətlərinin müddətini uzada bilməyəcək.

Daha sadə yazsaq, postunda qala bilməyəcək.

Sadalanan səbəblərdən Çin hazırda gizli, üstüörtülü şəkildə Rusiyaya yardım edir ki, olaya sahələr üzrə nəzər salaq:

1. TİCARƏT. Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar sadəcə, müəyyən mal və məhsulları nəzərdə tutur. Çin isə Rusiya ilə normal ticari əlaqələri qoruyaraq hazırda sanksiyalara məruz qalan, bir çox dövlətlərlə və iri şirkətlərlə əlaqələri kəsilən Rusiyanın ağır vəziyyətində böyük gəlirlər əldə edə bilər.
Unutmayaq ki, ötən il Çinlə Rusiya arasındakı ticari dövriyyə 150 milyard dollar təşkil edib.
Çin bu günədək nefti, qazı və enerji daşıyıcılarını Rusiyadan nisbətən ucuz qiymətə alırdısa, indi Moskvanın durumundan faydalanaraq qiymətləri daha da aşağı salacaq.



2. EHTİYATLARDAN YARARLANMA. Rusiya Federasiyasının qızıl-valyuta ehtiyatlarının təqribən 90 milyard dollara bərabər hissəsi Çin yuanlarına yatırılıb. Çin də həmin pullardan istifadədə Rusiyaya maneələr yaratmayacaq.

3. İNVESTİSİYALAR. Rusiya iqtisadiyyatının və sənayesinin sanksiyalara məruz qalmamış sahələrinə investisiyalar yatırmaqla Pekin Moskvaya yardım edə bilər. "Adi" vaxtlarda Çin bunu etməyib: belə ki, ötən il Çinin Rusiya iqisadiyyatına investisiyaları Pekinin dünya ölkələrinə yatırımlarının 0,14 faizini təşkil edib. İndisə həmin sahədə Çin ümumiyyətlə, ABŞ sanksiyalarından çəkinərək aktivliyi dayandırıb. Çinin dövlət bankları Rusiyaya transaksiyaları dondurublar, təşəbbüskarı və əsas sərmayədarı Çin olan Asiya İnfrastruktur İnvestisiyaları Bankı isə Rusiyadakı layihələrə ssuda ayırmır.

Rusiyaya qarşı tətbiq edilmiş sanksiyaların şərtlərini pozmazsa, Qərbin Pekinə qarşı sanksiyalar cəzasına əl atmasına səbəb olmayacaq. Bəhs etdiyimiz səbəbdən də Avropa İttifaqı və ALŞ Çinlə danışıqlarda başqa vasitələr arayırlar.
Çox yəqin ki, ABŞ prezidenti Co Baydenlə Çin lideri Si Szinpin arasındakı bugünkü telefon danışığında belə cəhdlər olacaq.

... Təbii, Çin Rusiya ilə əlaqələri qorumağa və Moskvaya dəstək verməyə davam edəcək. Lakin sanksiyaların öhdəsindən gəlməkdə Rusiyaya yardım etmək üçün Çin öz iqtisadi maraqlarını qurban verməyəcək.

Elçin Alıoğlu