Azərbaycanda ötən ildən başlayaraq, Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsinə əsasən, tikintisinə icazə tələb olunan, lakin belə icazə alınmadan inşa edilən və ya tikilməkdə olan tikinti obyektlərinin kommunal xidmətlərə qoşulması qadağandır. Yəni “kupça”sı olmayan, qeyri-yaşayış təyinatlı torpaqlarda tikilən fərdi evlərin elektrik, istilik, mavi qaz, su xətlərinə qoşulması mümkün deyil. Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin sistemində həmin tikililərə sayğac qoyulması qadağan edilib.

Təbii ki, ölkədə sənədsiz evlərlə bağlı qayda-qanun, nizam-intizam yaratmağın vaxtı çoxdan çatıb. 21-ci əsrdə, tez-tez Cənubi Qafqazın ən müasir, lider ölkəsi kimi təqdim olunan, “formula-1”-lər, “avrovizion”-lar, “Avropa oyunları”, “cop-29”-lar, beynəlxalq səviyyəli daha nələr-nələr keçirmiş 10 milyon əhalisi olan bir məmləkətdə yarım milyondan çox sənədsiz evin olması biabırçılıqdır, utancvericidir. Bu mənzərənin yaranmasına görə məsuliyyətin tək vətəndaşın üzərinə atılması isə ikiqat biabırçılıqdır.

Azərbaycanda yerli hüquq-mühafizə və icra hakimiyyəti orqanlarının “şifahi razılığı” olmadan kimsənin daşı daş üstə qoya bilməməsi hər kəsə məlumdur. Bu “razılığın” necə alındığı da heç kimə sirr deyil. Belə olan halda, yarım milyondan çox qanunsuz tikili necə, hardan peyda olub və buna görə məsuliyyəti, bunun əziyyətini nəyə görə vətəndaş çəkməlidir? Bu gün həmin vətəndaş üstəlik, tikdiyi evə qaz, işıq, su çəkə bilmədiyi üçün də əziyyət çəkir. Nə sənəd, nə də komunal xidmət ala bilir.

Əlbəttə ki, bu ölkədə heç kim qeyri-yaşayış təyinatlı torpaqda kefindən ev tikməyib. Deməli, vətəndaşın başqa çarəsi, qanuni ərazilərdə torpaq alıb ev tikmək üçün maddi imkanı yoxdur ki, ucuz və sənədsiz torpaqlara qaçıb (Bəzən bunlara ev də yox, daxma demək olar). Hökumət isə həmin kasıbın vəziyyətini öyrənib kömək və yol göstərmək, problemini həll etmək, ona yardım, yaxud ucuz kredit, qanuni torpaq təklif etmək əvəzinə, qazsız, işıqsız, susuz qoymaqla vəziyyətini daha da ağırlaşdırır.

Bu, xüsusilə də kənd rayonlarında böyük problemlər yaradır. Kəndlərdə evlər əsasən pay torpaqlarda tikilib. Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsinin 80.4-cü maddəsinə əsasən, sifarişçi tikintiyə başlamazdan əvvəl niyyəti barədə yerli icra orqanına məlumat verir. Bu Məcəllənin 80.1-ci və 80.3-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş tələblərə uyğunluğunun yoxlanılması üçün tikinti obyektlərinin layihəsinin memarlıq-planlaşdırma, tikinti ərazisinin baş planı bölmələrini, habelə torpaq sahəsi üzrərində mülkiyyət, icarə və ya istifadə hüququnu təsdiq edən sənədin surətini təqdim edir. Əgər sənədlər uyğun gəlirsə, tikintiyə icazə verilir.

Bunu “adi dilə” çevirsək, qanunla əvvəlcə torpağa “kupça” almalısan. Bunun üçün ailənin bütün üzvlərinin razılığı olmalıdır. Bəzən artıq hələ bu mərhələdə belə problemlər yaşanır. Sonra layihə hazırlatmalı və təsdiqlətməlisən. Daha sonra bu və bütün lazım olan digər sənədləri yığıb evə “kupça” almalısan. Həmin proses zamanı müxtəlif yeni problemlər, get-gəllər ortaya çıxır. Bütün bu proses müxtəlif obyektiv və subyektiv səbəblərdən aylarla, bəzən illərlə vaxt apara bilir. Yaxud, kəndlərdə atadan, babadan qalma evlər var ki, onlar zamanında sənədləşdirilməyib. İndi sənədləri qaydaya salmaq üçün məhkəməyə, sonra digər müvafiq qurumlara müraciət etməlisən. Bir sözlə, “get-gəl”, “çək-çevir” və sair.

Yeri gəlmişkən, əmlakın sənədləşdirilməsi üçün rüsum və xidmət haqlarının məbləği də başqa bir problemdir. Bu sənədləşməni aparan dövlət qurumu vətəndaşdan həm rüsum, həm də ximət haqqı alır. Digər xərcləri də nəzərə alsaq, məbləğ 1000 manatı keçir. Bu da xüsusilə kəndlərdə vətəndaşların çoxu üçün böyük məbləğdir...

Nəhayət, bütün bunlar üçün lazım olan vaxt kəsimində vətəndaşa nə işıq, nə qaz, nə də su verilə bilər. Nəticədə bu yanaşma sənədsiz evlərlə bağlı qayda-qanun yaradılmasına yox, vətəndaşa qarşı cəza mexanizminə çevrilir. Bu, bir problemi həll etmək adı altında başqa bir ciddi problem yaratmaqdır!

Qarşıdan qış gəlir. Ali qanuna görə hər bir vətəndaş bu ölkənin təbii sərvətlərindən istifadə etmək və yaşamaq hüququna malikdir. Yaşamağa başqa yeri olmadığı üçün əlacsızlıqdan sənədsiz evdə, özü də körpə uşaqla qalan hansısa gənc ailəni istiliksiz, susuz, işıqsız qoymaq isə onun yaşamaq hüququnu göz görə-görə əlindən almaqdır! Bəlkə bunu kimlər düşünüb, kimlər məcəlləyə yazıbsa, onların özlərini bircə gün bu vəziyyətə salmaq lazımdır ki, çarəsiz insanların halını anlasınlar?

Cəlal Məmmədli