Qərb mədəniyyətini irəliyə müxtəlif dövrlərdə müxtəlif dövlətlər aparmışlar.

Məsələn, 15-ci əsrdə Avropanın qabaqcıl ölkəsi, “Lider Dövlət” Portuqaliyadır.

16-cı əsrdə bu, İspaniya,

17-ci əsrdə Hollandiya və Fransa,

18-ci əsrdən etibarən İngiltərə və Almaniya,

günümüzdə isə Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır.

Belə ki:

–Dənizçi millət olan portuqallar 15-ci əsrdəki coğrafi kəşfləri ilə Avropanı Yeni Dünyaya açdılar;

–İspanlar müstəmləkələrdən daşıdıqları qızıl və gümüş gəmiləri ilə 16-cı əsrdə Avropanı zəngin etdilər;

–Hollandiya və Fransa 17-ci əsrdə ticarət, elm və mədəniyyətləri ilə önə çıxdılar, Amsterdam maliyyə mərkəzinə, Fransa isə siyasi və mədəni nüfuza sahib oldular;

–Buxar mühərrikinin kəşfi ilə başlayan Sənaye inqilabı, dənizlərdəki hegemonluğu və koloniyaları ilə İngiltərə 19-cu əsrdə dünyanın Lider Dövlətinə çevrildi, Almaniya isə universitetlərilə Avropanın elm mərkəzinə çevrildi, kimya, fizika, mühəndislik sahələrində dünya elminin istiqamətini müəyyənləşdirdi, Bismarkın yaratdığı Almaniya İmperiyası Avropadakı güc balansını dəyişdirdi;

–20-ci əsrdə cazın ritmi, Hollivudun səsi ilə səhnəyə amerikalılar çıxdılar, ardınca da ABŞ-ı dünyanın iqtisadi, hərbi və texnoloji gücünə çevırdilər ki, günü bu gün də Qərb sivilizasiyasının lideri rolunu oynayırlar.

Qərbdə liderlik dövlətdən-dövlətə keçərək “yorulmuş” dövlətləri əvəz edir, səhnəyə yeni qüvvələr çıxırlar. Bu rotasiya Qərbin dinamizmindən xəbər verir. Liderlik bayrağı daim əldən-ələ keçdiyi üçün heç kim bu yükün altında təkbaşına qalmır. Onların gücü də elə bunda – “estafetin” növbədən-növbəyə ötürülməsində, sivilizasiyanı hər dəfə yenidən dirçəldən dinamikasındadır.

İslam dünyasına baxanda isə durum tam fərqlidir. Burada yalnız bir dirijor vardı: Osmanlı. Əsrlər boyu Osmanlı İmperatorluğu İslam dünyasına öncüllük etdi, həm xilafətin müqəddəs yükünü, həm Avropa qapılarındakı müharibələri, həm də üç qitədə milyonlarla insanın taleyini öz çiyinlərində daşıdı. O, sadəcə bir dövlət deyildi – dayaq idi, sipər idi və xilafətin mərkəzi idi.

İslam dünyasına tək başına öncüllük etmək zamanla Osmanlı dövlətini yorğun düşürdü və bu yorğunluq daha sonra Türkiyə Cümhuriyyətinə keçdi. Misir Osmanlının dağılmasından sonra önə çıxa bilmədi və yük yenə də türklərin çiyinlərinə düşdü…

İslam dünyasında liderlik bir ölkədən digərinə keçməmiş, əsrlər boyu bu yükü Osmanlı daşımalı olmuşdur”.

–14–17-ci əsrlərdə Osmanlı həm siyasi, həm hərbi, həm də dini baxımdan İslam dünyasının mərkəzinə çevrildi;

–18–19-cu əsrlərdə türklər Qərbdəki modernləşmə qarşısında geri qalsa da yenə də İslam coğrafiyasının lideri rolunda qaldı;

–20-ci əsrdə Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra da İslam aləmində yeni lider yaranmadı, Misir, İran, Səudiyyə Ərəbistanı kimi dövlətlər müəyyən dərəcədə hadisələrə təsir göstərsələr də Qərbdə olduğu kimi “motor dövlət” ənənəsi formalaşmadı.

Avropa tarixində hər əsrdə mədəniyyətin, iqtisadiyyatın və siyasətin lokomotivi fərqli dövlətlər olsalar da İslam Dünyasında liderlik heç vaxt bir ölkədən digərinə keçməmişdir.

Qərb mədəniyyətində gücün dövlətlər arasında dövriyyəsi sivilizasiyanın canlılığını təmin etmişdir. İslam dünyasında isə bu proses baş vermədi, Osmanlı əsrlərlə təkbaşına liderlik etmişdir. Bu, həm Osmanlının zəifləməsinə səbəb oldu, həm də digər müsəlman dövlətlərinin liderlik təcrübəsi qazanmamasına gətirib çıxardı. Osmanlının mirası bu gün də Türkiyənin üzərində məsuliyyət kimi qalmaqdadır.