Son illər Azərbaycanda gənclərin sağlam həyat tərzinə, fit görünməyə və “ideal bədən quruluşu” əldə etməyə marağı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Xüsusən də 18–30 yaşlı gənclər arasında fitnes zalları gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilib. Bu sahədə sosial şəbəkələrin də təsiri böyükdür. Məsələn, məşqçi kimi tanınan "Çaqayev” ləqəbli Emin Babayev, Samir Məmmədov və digərləri Tik-tok, YouTube, Instagram üzərindən yayımladıqları məşq videoları, fərdi proqramlar və motivasiya mesajları ilə gəncləri cəlb edir. 

Onların paylaşdıqları videoların məzmunu qısa müddətdə yüksək nəticə əldə etmək və “əzələ kütləsini sürətlə artırmaq” kimi vədlərlə müşayiət olunur. Nəticədə gənclərin bir qismi zalda və ya evdə müntəzəm məşq etməsinə baxmayaraq, gözlədiyi nəticəni ala bilməyəndə daha sürətli çıxış yolu kimi müxtəlif idman qidalarına yönəlirlər.

Bu cür satışlar isə formal keyfiyyət yoxlaması olmadan təşkil olunur ki, bu zaman da alıcılar nə etibarlı sertifikat, nə də laboratoriya hesabatı belə tələb edirlər.

Bu məhsullar arasında xüsusən protein tozları, kreatin, amin turşuları və "pre-workout" əlavələri geniş yayılıb. Qiymətləri olduqca yüksək olan bu qida əlavələri çox vaxt məşqçilər üçün əlavə qazanc vasitəsinə çevrilir. Bir çox hallarda zalların özündə məşqçilər, hətta adi işçilər belə bu məhsulların satışını həyata keçirir. Burada əsas problem ondan ibarətdir ki, həmin əlavələri təklif edən şəxslərin əksəriyyətinin tibbi savadı yoxdur. Onların tövsiyələri daha çox kommersiya maraqlarına əsaslanır, nəticədə isə gənclər yanlış istiqamətləndirilərək potensial risklərlə üz-üzə qalırlar.

Məsələn, Azərbaycan Tibb Universitetinin idman fiziologiyası üzrə mütəxəssisi professor Ədalət Rzayev qeyd edir ki, “protein və digər idman əlavələri əslində ciddi tibbi göstəriş əsasında, fərdin çəkisi, metabolik göstəriciləri və sağlamlıq durumu nəzərə alınaraq qəbul edilməlidir. Təəssüf ki, bizdə gənclər çox vaxt məşqçi və ya satıcının tövsiyəsi ilə, bəzən isə dostlarının dediklərinə əsaslanaraq bu məhsullardan istifadə edirlər. Bu isə qaraciyər, böyrək və hormonal sistemdə ciddi fəsadlar yarada bilər”.

Dünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2023-cü ildə yaydığı hesabatda da bildirilir ki, idman qidalarının nəzarətsiz istifadəsi sonsuzluq, qaraciyər zədələnmələri, həzm pozğunluqları, ürək-damar problemləri və psixoloji asılılıq riskini artırır.

ABŞ-ın tanınmış qidalanma mütəxəssisi Michael Greger isə vurğulayır ki, protein əlavələrinin əksəriyyəti yalnız intensiv məşqlə məşğul olan peşəkar idmançılar üçün nəzərdə tutulub. Həvəskar idmançılar üçün isə düzgün balanslaşdırılmamış qidalanma çox vaxt sağlamlıq üçün ağır nəticələr verir.

Məsələni daha da narahat edən tərəf isə məşqçilərin fəaliyyətində müşahidə olunan kommersiya yönümlü yanaşmadır. Emin Çaqayev, Samir Məmmədov və digər məşqçilər gənclərə motivasiya verərək idmana marağı artırmış kimi görünsələr də,  onların çox vaxt real imkanlardan kənarda olan sürətli nəticə vədləri müəyyən mənada yanlış gözlənti yaradır. Sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirilən “ideal bədən” obrazı gənclərdə psixoloji təzyiq formalaşdırır, nəticədə isə onlar qısa yolla məqsədə çatmaq üçün riskli metodlara – müxtəlif qida əlavələrinə və bəzən də qanunsuz anabolik vasitələrə üz tuturlar.

Bununla yanaşı, bəzi məşqçilərin fərdi proqram hazırlamaq adı altında yüksək məbləğdə vəsait tələb etməsi, məhsul satışından əlavə qazanc əldə etməsi obyektiv şəkildə kommersiyalaşmış fəaliyyət modelini ortaya qoyur. Bu isə idmanın sağlamlıq və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq funksiyasını arxa plana keçirərək, onu biznes maraqlarına tabe edir.

Beləliklə, gənclərin fit görünmək həvəsi və məşqçilərin sosial şəbəkələrdə yaratdıqları təsir mühitinin fonunda idman qidaları bəzən sağlamlıq üçün ciddi risklərə çevrilir. Əgər bu proses tibbi nəzarət və maarifləndirmə ilə müşayiət olunmazsa, yaxın illərdə gənclər arasında müxtəlif xroniki xəstəliklərin və psixoloji problemlərin artması qaçılmaz görünür.

Məsələnin digər tərəfi isə bu cür məhsulların insan orqanizminə mümkün mənfi təsirləri ilə bağlıdır. 

Qida məsələləri üzrə ekspert Fərid Səfərov bildirir ki, bu mövzuda maarifləndirməyə böyük ehtiyac var: “Əvvəlcə biz bilməliyik ki, idman qidaları nədir? Bura – zülal tozları və aminoturşular, pre-workout qarışıqları, vitamin-mineral əlavələri, karbohidrat tozları və elektrolit içkiləri və s. daxildir. Bu məhsulların məqsədi bədəni tez bərpa etmək, əzələ artımını sürətləndirmək, enerji və dözümlülüyü artırmaqdır”.

F. Səfərov qeyd edir ki, bu cür idman qidalarının mümkün mənfi təsirləri var. O, həmin mənfi tərəfləri belə sadalayıb:

-Mədə-bağırsaq problemləri – şişkinlik, ishal, qəbizlik (xüsusən çox zülal tozu qəbul ediləndə);

-Böyrək və qaraciyər yükü – yüksək dozada zülal və kreatin uzunmüddətli istifadə zamanı həssas şəxslərdə problemlər yarada bilər;

-Ürək-damar sisteminə təsir – pre-workout içkilərindəki kofein və stimulyatorlar təzyiqi qaldıra, taxikardiya və aritmiya riski yarada bilər;

-Hormonal balans – bəzi idman əlavələri (xüsusilə anabolik effektli və steroid tərkibli olanlar) hormonal sistemi poza bilər;

-Asılılıq və psixoloji təsir – daimi “enerji üçün” toz və içkilərə güvənmək psixoloji asılılıq yaradır, təbii performansın inkişafını ləngidir.

Ekspert bildirir ki, uşaqlar və yeniyetmələr üçün bu vasitələr xüsusilə risklidir, çünki onların orqanizmi hələ inkişaf mərhələsindədir:

-Yüksək doza protein və hormon təsirli əlavələr böyüməyə mənfi təsir göstərə bilər;

-Bu dövrdə balans həssasdır, stimulyator və ya anabolik təsirli əlavələr gələcəkdə reproduktiv sağlamlığa mənfi təsir edə bilər;

-Yüksək kofein, guarana, taurin kimi stimulyatorlar yuxusuzluq, əsəbilik, diqqət dağınıqlığı yarada bilər;

-Piylənmə və metabolik pozğunluq riski – yanlış istifadə edilən karbohidratlı əlavələr yağlanma və insulin müqavimətinə səbəb ola bilər;

-Süni vasitələrdən istifadə, özünəinam problemləri və bədən imici ilə bağlı narahatlıqlar yarada bilər.

Ekspert əlavə edir ki, 18 yaşdan aşağı gənclərdə əsas diqqət təbii qidalanmaya (ət, balıq, yumurta, süd məhsulları, tərəvəz, meyvə, taxıllar) və düzgün məşq proqramına yönəlməlidir. Əlavələr isə yalnız həkim və dietoloq nəzarəti ilə, müəyyən çatışmazlıq olduqda istifadə olunmalıdır.

Digər tərəfdən, gənclərin çoxu indiki dövrdə məhsulun keyfiyyətinə yox, qiymətinə baxaraq ucuz məhsulları seçir və nəticədə sağlamlıqlarını riskə atırlar. Araşdırmalar göstərir ki, bazarda satılan bəzi protein tozları və kreatin əlavələri sadəcə nişasta və ya şəkər tozundan ibarət olur – yəni heç bir idman effekti vermir, əksinə, artıq çəkiyə səbəb olur. Həmçinin anabolik steroidlər və hormon tərkibli qatqılar əlavə olunur ki, bu da gənclərdə hormonal balansı poza, sonsuzluq, dəri problemləri və hətta ürək-damar xəstəliklərinə gətirib çıxara bilir.

Xüsusən ucuz və saxta məhsullarda qurğuşun, civə və arsen kimi maddələrin izləri tapılıb ki, bunlar qaraciyər və böyrəklər üçün son dərəcə təhlükəlidir.

Təəssüf ki, Azərbaycanda bu əlavələrin idxalı üzərində ciddi nəzarət yoxdur. Gənclər, qeyd olunduğu kimi, məşhur treynerlərin adına və ya sosial şəbəkələrdə gördükləri reklamlara aldanaraq keyfiyyətsiz məhsullar alırlar. Ucuz məhsul alaraq qənaət etdiyini düşünən gənclər isə əslində öz sağlamlığını təhlükəyə atır və sonradan bu səhvinin bədəlini daha böyük sağlamlıq itkisi ilə ödəməli olurlar.

E. Bəyməmmədli