Təsadüf Tanrının öz imzasını qoymaq istəmədiyi zaman istifadə etdiyi ləqəbdir...

Uzun illərdir ki, bu gözəl aforizmin kimə aid olduğu haqda mübahisələr gedir.

Kimi onun müəllifinin fransız yazıçı Anatol Frans, kimi də Albert Eynşteyn olduğunu deyir.

Anatol Franca aid edilən versiya “Le hasard, c’est le pseudonyme de Dieu quand il ne veut pas signer” şəklindədir. Yəni, “Təsadüf – Tanrının imzasını atmaq istəmədiyi zaman istifadə etdiyi təxəllüsdür”. Bu forma fransız ədəbiyyat mənbələrində daha çox görünür.

İngiliscə variantını isə çox zaman Eynşteynə bağlayırlar: “Coincidence is God’s way of remaining anonymous.”

Amma ciddi bioqrafik mənbələr Eynşteynin arxivlərində belə bir şeyə rast gəlinmədiyini yazırlar. Ehtimal etmək olar ki, aforizmin ona aid olduğunu sonralar “süni şəkildə” yaradılıb.

Dahi fizik özü dəfələrlə “Tanrı” və “təbiət qanunları” barədə metaforik deyimlər işlətdiyindən (məsələn, “Tanrı zər atmaz” kimi), bu aforizm onun adı ilə daha da məşhurlaşıb.

Buradan belə bir qənaətə gəlmək olar ki, müəllif Anatol Fransdır.

Ən maraqlısı isə bu müəllifliyi tam dəqiqliklə təsdiq edən mənbə yoxdur…

Bu aforizm mənim Facebook-da paylaşdığım ilk sözlərdən biridir.

O gündən bu yana təxminən 15 il keçib.

Həm ilk paylaşım olması, həm də elm və fəlsəfə arasında körpü salması baxımından inanılmaz dərəcə gözəl bir həqiqəti göstərir:

Təsadüf səbəbsiz deyil, izah olunmamış səbəbdir…

Təsadüf (hasard/coincidence) burada yalnız “şans”, “bəxt” və ya “qəfil uyğunluq” anlamında deyil, həm də insanın izah edə bilmədiyi hadisə kimi işlənir. Tanrı və imza metaforları isə dünyanın nizamının “Ali qüvvənin planı” ilə idarə olunduğu düşüncəsini göstərir. Yəni “görünən xaosun arxasında nizam var, sadəcə biz onu oxuya bilmirik”.

Elmi baxımından hər hadisənin səbəbi var, ancaq insan idrakı bütün səbəb-nəticə zəncirini görə bilmir. Bu boşluğu “təsadüf” adlandırır.

Aforizm deyir ki, təsadüf əslində səbəbsiz deyil, sadəcə Tanrı (və ya təbiətin dərin qanunu) imzasını açıq qoymur. Burada determinist (hər şeyin səbəbi var) baxışla teistik (Tanrı metaforası ilə izah) baxış birləşir.

İnsan hər dəfə təsadüflə üzləşəndə əslində öz cəhalətini görür: biz izah edə bilmiriksə, “təsadüf” deyirik. Bu, həm də idrak təvazökarlığı çağırışıdır: “Əlimizdəki bilik məhduddur, ola bilsin ki, təsadüf dediyimiz şeylər dərin qanunların gizli üzüdür.”

Aforizm həm də poetik obraz yaradır: Tanrı bəzən öz izini göstərmir, imza atmır, hadisəni “anonim” buraxır.

Bu obraz insanı heyrətləndirir, bəlkə də ən böyük möcüzələr “adi təsadüf” adlandırdığımız anların içində gizlidir.

Anatol Frans, ya da Albert Eynşteynin dillərə düşmüş bu müdrik kəlamı insana həm poetik bir təskinlik verir:

“Həyatda baş verən təsadüflər əslində gizli bir nizamın hissəsidir.”

Böyük qardaşım, dostum Məmməd Musayev o vaxt bu sözləri oxuyanda çox bəyənmişdi.

İllərdir biz həyatımızdakı ağrılı-acılı, sevinçli-büsatlı hadisələrə bu müdrik kəlamın prizması üzərindən baxır, onları qıpçaq çöllərindən Qazağa əsən yüyənsiz xəyallarımızla dəyərləndirməyə çalışırıq. İndi bu yazı da illər əvvəl yazdığım o statusdan bu yazıya dönüşdü ki, onu da iradəsi və dizi bərk əziz Məmməd qağaya hədiyyə edirəm…