Hər bir yerli sakin bilir ki, Venesiya - tərsinə çevrilmiş bir meşədir.

Press-fakt bbc-yə istinadla xəbər verir ki, 1604-cü ildə əsası qoyulmuş bu İtaliya şəhəri torpağa çaxılmış milyonlarla taxta dirəyin üzərində tikilib.

Lars (qızılçam), palıd, qaraağac, şam, küknar və cökə kimi ağac növlərindən olan, uzunluğu 3,5 metrdən 1 metrədək dəyişən bu dirəklər əsrlər boyu daş sarayları və uca zəng qüllələrini daşıyaraq həm fizikanın, həm də təbiətin gücündən yararlanan əsl mühəndislik möcüzəsi sayılır.

Müasir tikililərin çoxunda bu "tərsinə çevrilmiş meşənin" funksiyasını dəmir-beton və polad yerinə yetirir. Lakin onların möhkəmliyinə baxmayaraq, bu gün çox az tikili Venesiya bünövrəsi qədər uzunömürlü ola bilər.

"Hazırkı beton və ya polad dirəklər (svaylar), adətən, 50 illik xidmət müddəti nəzərə alınaraq layihələndirilir", – deyə Sürixdəki ETH Universitetinin geosistem mühəndisliyi və geomexanika professoru Aleksandr Puzrin bildirir.

Venesiya tikinti texnikası həm geometriyası, həm əsrlərlə davam gətirən möhkəmliyi, həm də nəhəng miqyası ilə valehedicidir.

Şəhərin altında neçə milyon taxta dirəyin (svayın) olduğunu dəqiq heç kim bilmir, lakin təkcə Rialto körpüsünün altında 14 000 sıx şəkildə yerləşdirilmiş taxta dirək, 832-ci ildə inşa edilmiş San Marko bazilikasının altında isə 10 000 palıd dirək var.

"Venesiyada doğulub böyümüşəm," - Venesiya Universitetinin ekoloji kimya və mədəni irsin qorunması üzrə professoru Katerina Françeska İzzo deyir.

"Böyüyəndə, hamı kimi, mən də bilirdim ki, venesiyalı binaların altında Kadore bölgəsindən gətirilmiş ağaclar var (bu, Venesiyaya yaxın dağlıq ərazidir). Amma svayların necə yerləşdirildiyini, necə sayıldığını və necə çaxıldığını bilmirdim. Battipali – yəni 'svayvuranlar' – çox vacib peşə sahibləri idi. Onların hətta öz mahnıları da vardı. Bu, həm texniki, həm də texnoloji baxımdan inanılmaz dərəcədə maraqlıdır", – deyə professor danışır.

Battipalilər svayları əllə çaxır və qədim bir mahnı oxuyurdular ki, ritm pozulmasın. Hipnotik və təkrarlanan bu melodiya Venesiyanı, onun respublika şöhrətini, katolik inancını tərənnüm edir və o dövrün düşmənləri türklərə ölüm arzulayırdı.

Bu günə qədər Venesiyada "na testa da bater pai" ifadəsi işlədilir (sözbəsöz: "svay çaxmaq üçün yararlı baş"). Bu, zarafatla bir az ləng düşünən və ya anlayışı zəif insan haqqında deyilir.

Svaylar mümkün qədər dərin çaxılırdı – tikilinin kənar hissəsindən başlayıb, tədricən bünövrənin mərkəzinə doğru irəliləyirdilər. Adətən, hər kvadrat metrə doqquz svay düşürdü və onlar spiral şəklində yerləşdirilirdi.

Daha sonra dəniz səviyyəsindən aşağıda düz bir səth yaratmaq üçün svayların üst hissələri mişarla kəsilirdi. Üstünə ya zatteroni (taxtalar), ya da madieri (tirlər) şəklində eninə taxta konstruksiyalar qoyulurdu.

Zəng qüllələri üçün istifadə edilən tirlərin qalınlığı 50 santimetrə qədər ola bilərdi. Digər binalarda isə bu qalınlıq 20 santimetrdən çox olmurdu, bəzən isə daha az olurdu.

Ən möhkəm material palıd hesab olunurdu, amma o, həm də ən bahalı idi. Buna görə də sonralar palıd yalnız gəmi tikintisində istifadə olunmağa başladı: onu palçığa çaxmaq çox dəyərli sayılırdı.

Bu taxta bünövrənin üzərinə işçilər binanın daş hissələrini yerləşdirirdilər.

Qısa müddət sonra Venesiya Respublikası həm tikinti, həm də gəmiqayırma üçün kifayət qədər ağac təmin etmək məqsədilə öz meşələrini qorumağa başladı.

"Venesiya meşə təsərrüfatını ixtira etmişdi", – deyə İtaliya Milli Tədqiqat Şurasının Bioiqtisadiyyat İnstitutunun elmi tədqiqatlar direktoru Nikola Makçioni izah edir və bununla meşələrin planlı şəkildə əkilib idarə olunması praktikasını nəzərdə tutur.

"İtaliyada meşə təsərrüfatı ilə bağlı ilk rəsmi sənəd, doğrudan da, Fiyemme vadisindəki "Möhtəşəm İcma"ya məxsusdur və 1111-ci ilə aiddir. Bu sənəddə meşələrin tükənmədən istifadəsi qaydaları qeyd olunub", – deyə Makçioni bildirir.

Onun sözlərinə görə, bu təbiətiqoruma metodları yazıya alınmazdan xeyli əvvəl tətbiq olunurdu: "Bu da izah edir ki, niyə bu gün də Fiyemme vadisi sıx küknar meşələri ilə örtülüdür".

O əlavə edir ki, bu zaman İngiltərə kimi ölkələr artıq XVI əsrin ortalarında ağac çatışmazlığı ilə üzləşmişdi.

Venesiyanın taxta svaylardan bünövrə kimi istifadə edən yeganə şəhər olmadığını da qeyd etmək lazımdır, lakin onun tikinti üsulunu unikal edən bir sıra əsas fərqlər var.

Amsterdam da qismən taxta svaylar üzərində tikilmiş başqa bir şəhərdir. Burada, eləcə də Şimali Avropanın bir çox şəhərlərində svaylar yerin dərin qatlarına qədər çaxılır və uzun sütunlar, yaxud stol ayaqları kimi funksiyanı yerinə yetirir.

"Bu üsul yalnız o halda işləyir ki, qayalıq təbəqə səthə yaxın olsun", – İllinoys Universitetinin memarlıq professoru Tomas Lesli deyir.

ABŞ-da, Miçiqan gölünün sahilində, Leslinin işlədiyi yerdə isə qayalıq təbəqə bəzən 30 metr dərinlikdə yerləşir.

"Belə uzun ağacları tapmaq çətindir, elə deyilmi? 1880-ci illərin Çikaqosunda bir hadisə baş vermişdi: o vaxtlar bir dirəyin üstünə digərini vurmağa cəhd etmişdilər, təbii ki, bu işə yaramamışdı. Nəticədə başa düşdülər ki, torpaqla svay arasındakı sürtünməyə güvənmək mümkündür", – deyə Lesli danışır.

Bu prinsip torpağı bərk möhkəmləndirmək ideyasına əsaslanır: nə qədər çox svay çaxılsa, svaylar ilə torpaq arasındakı sürtünmə bir o qədər çoxalır.

Venesiyanın altındakı taxta svaylar yavaş-yavaş dağılır,çünki anaerob bakteriyalar ağac liflərinin hüceyrə divarlarını parçalayır.

"Bu texnologiyanın dahiliyi ondadır ki," professor Lesli deyir – "siz bir növ fizikanın özündən istifadə edirsiniz... Gözəllik bundadır: torpağın axıcı xüsusiyyətlərini elə yönləndirirsiniz ki, o, binanı saxlamaq üçün müqavimət yaradır".

Bu hadisənin texniki termini hidrostatik təzyiq adlanır. Leslinin sözlərinə görə, yəni, əgər bir yerdə çoxlu svay sıx şəkildə çaxılarsa, torpaq onları sanki "qucaqlayır" və möhkəm tutur.

Venesiyadakı svaylar da məhz bu prinsiplə işləyir — onlar qayalıq təbəqəyə çatmaq üçün çox qısadır, lakin binaları torpaqla svay arasındakı sürtünmə qüvvəsi hesabına saxlayır. Lakin bu tikinti üsulunun tarixi hələ çox qədim dövrlərə gedib çıxır.

Bu texnologiyadan hələ I əsrdə yaşamış Roma mühəndisi və memarı Vitruviy də bəhs etmişdi. Romalılar çay və ya göl kənarında körpülər tikərkən eyni üsulla - suya batırılmış svaylardan istifadə edirdilər.

Çində su şlüzləri də sürtünmə ilə yerində saxlanılan dirəklər üzərində qurulurdu. Puzrin qeyd edir ki, asteklər onlardan Mexiko şəhərində ispanlar qədim şəhəri dağıdana və onun yerində katolik kilsəsi tikənə qədər istifadə edirdilər.

"Asteklər öz təbii şəraitlərinə uyğun tikinti üsullarını sonradan gələn ispanlardan qat-qat yaxşı anlayırdılar. İspanların indi həmin kilsə ilə (orada döşəmə bərabər şəkildə oturmadığından) böyük problemləri var", – deyə Puzrin bildirir.

Puzrin Sürixdəki ETH Universitetində magistr tələbələri üçün məşhur geotexniki uğursuzluqlara həsr olunmuş bir kurs keçir.

"Mexikodakı Katedral elə Mexikonun özü kimi, bünövrə ilə bağlı hər şeyin necə səhv gedə biləcəyinə dair açıq səma altında bir muzeydir," – deyə o əlavə edir.

Ağac niyə çürümür?

Suda keçirdiyi min beş yüz ildən artıq müddət ərzində Venesiyanın bünövrələri öz heyrətamiz dayanıqlığını sübut edib. Lakin bu, onların tamamilə zədələnməz olduğu demək deyil.

On il əvvəl Padua və Venesiya universitetlərinin (meşə təsərrüfatı, mühəndislik və mədəni irsin qorunması fakültələrini əhatə edən) birgə komandası şəhərin bünövrələrinin vəziyyətini araşdırmağa başladı. Tədqiqat 1440-cı ildə qaraağac svaylar üzərində tikilmiş Santa-Mariya Glorioza dei Frari kilsəsinin zəng qülləsindən başlandı.

Frari zəng qülləsi tikildiyi vaxtdan bəri ildə təxminən 1 millimetr aşağı çökür və bu günə qədər ümumilikdə 60 santimetr enib.

Kilsələr və digər binalarla müqayisədə zəng qüllələri daha az sahəyə daha çox təzyiq göstərdiyindən, onlar daha tez və dərin batır. "Bu, sanki iti dabanlı tufli kimidir," – Venesiya bünövrələrini araşdıran komanda üzvü Makçioni deyir.

Katerina Françeska İzzo tədqiqat zamanı birbaşa ərazidə işləyirdi: o, kilsələrin, zəng qüllələrinin və kanalların altından qazıntı apararaq ağac nümunələri toplayır və təhlil edirdi. O dövrdə bəzi kanallar qurudulmuş və təmizlənmişdi. İzzo deyir ki, kanal dibində işləyərkən yan borulardan qəfil tullantı sularının çıxmaması üçün son dərəcə ehtiyatlı olmaq lazım idi.

Komanda aşkar etdi ki, araşdırılan bütün tikililərin ağacı müəyyən dərəcədə zədələnib (bu, pis xəbərdir), lakin ağac, palçıq və su sistemi birlikdə hər şeyi bir arada saxlayır (bu isə yaxşı xəbərdir).

Onlar geniş yayılmış bir fikri - guya Venesiyanın altındakı ağacların oksigensiz (anaerob) mühitdə olduqları üçün çürümədiyini təkzib etdilər. Əslində, bakteriyalar ağacı oksigensiz şəraitdə belə parçalayır, lakin bunu göbələklər və oksigenli mühitdə aktiv olan həşəratlarla müqayisədə daha yavaş edir.

Bundan əlavə, bakteriyalar tərəfindən boşaldılmış hüceyrələri su doldurur, bu da taxta svayların formasını saxlamasına imkan verir. Beləliklə, svaylar zədələnsə belə, ağac, su və palçıq birlikdə yüksək təzyiq altında sistemin bütövlüyünü qoruyur və əsrlər boyu sabit qalmasına şərait yaradır.

"Buna görə narahat olmağa dəyərmi? Həm bəli, həm də xeyr. Amma bu araşdırmaların davam etdirilməsi barədə düşünməyə dəyər", – İzzo deyir.

On il əvvəl aparılan qazıntılardan bəri yeni nümunələr, əsasən, logistik çətinliklərə görə toplanmayıb.

Makçioninin sözlərinə görə, bu bünövrələrin daha neçə əsr davam gətirəcəyini heç kim bilmir.

"Ancaq [onlar dayanacaq], o vaxta qədər ki, ətraf mühit dəyişməz qalsın. Bünövrə sistemi işləyir, çünki o, ağac, torpaq və sudan ibarətdir", – deyə Makçioni izah edir.

Torpaq oksigensiz mühit yaradır, su bu mühiti sabit saxlayır və hüceyrə quruluşunu qoruyur, ağac isə sürtünmə yaradır. Bu üç elementdən biri olmasa, bütün sistem çökər.

"Dəhşətli dərəcədə gözəl"

XIX və XX əsrlərdə tikintidə ağac tamamilə sementlə əvəz olundu. Lakin son illərdə ağacdan tikintiyə, o cümlədən taxta göydələnlərin inşasına maraq yenidən artıb.

"Hazırda bu, bir növ dəbli material sayılır", – deyə professor Lesli qeyd edir.

Ağac karbonu udur, təbii şəkildə parçalanır və elastikliyi sayəsində zəlzələlərə qarşı ən davamlı materiallardan biri hesab olunur.

"Əlbəttə, bu gün bütöv şəhərləri taxta konstruksiyalar üzərində tikə bilmərik, çünki planetdə artıq çoxuq. Amma inkar etmək olmaz ki, süni materiallar və mühərriklər olmadığından, qədim ustalar məcbur idilər daha yaradıcı və ixtiraçı olsunlar", -deyə Makçioni əlavə edir.

Venesiyanın ağac bünövrələr üzərində tikilmiş yeganə şəhər olmadığını da xatırlatmaq lazımdır.

Amma bu, "sürtünmə prinsipinin kütləvi şəkildə tətbiq olunduğu və bu günə qədər mövcud olan yeganə şəhərdir, həm də inanılmaz dərəcədə gözəldir," – deyə Puzrin əlavə edir.

"Onlar torpaq mexanikasını və geotexniki mühəndisliyi oxumamışdılar, amma elə bir şey yaradıblar ki, biz bu gün yalnız xəyal edə bilərik və o, min ildən çoxdur mövcuddur.

Onlar inanılmaz dərəcədə intuisiya ilə hərəkət edən mühəndislər idilər və tam düzgün iş görmüşdülər, çünki ətraf mühitin imkanlarından mükəmməl şəkildə yararlanmışdılar", – deyə Puzrin vurğulayır.

Bu materialdakı illüstrasiyalar yalnız bədii məqsədlidir və Venesiyanın altındakı svayların dəqiq təsvirini əks etdirmir — onlar sıx şəkildə yerləşdirilib və budaqları yoxdur.

Anna Bressanin