Bir Qərb illüziyası: » Press-fakt.az ictimai-siyasi onlayn qəzet

Bir Qərb illüziyası: Din dövlətdən ayrıdırmı?

Tarix: 9-08-2021, 11:54

Son günlər Qafqazın şeyxinin müzakirələrə səbəb olan çıxışları ictimai fikirdə dinin dövlətdən həqiqətən ayrı olub-olmadığı məsələsini yenidən gündəmə gətirdi.

Qonşu ölkələrə baxmaqla bu məsələni özümüz üçün əlüstü aydınlaşdıra bilərik: İranda din dövlətin özüdür, Türkiyədə din dövlətin ortağıdır, Ermənistanda din dövlətin dayəsidir, keçmiş ateist sovet imperiyasının varisi olan Rusiyada isə dinlə dövlət yavaş-yavaş aralarındakı düşmənçiliyi unutmağa, Allahla çarı yenidən dostlaşdırmağa can atır.

Ümumiyyətlə, tarixi gedişat göstərir ki, dövləti dinin, dini dövlətin içindən tamamilə sıyırıb çıxarmaq indiyə kimi heç bir halda mümkün olmayıb və dininmi dövlətçilik düşüncəsindən yaranması, yoxsa dövlətinmi dinin “şinelindən” çıxması toyuğun, yoxsa yumurtanın daha əvvəl yaranması kimi mürəkkəb məsələdir.

Yazı tarixinin başlanğıcına getsək görərik ki, tarixin sonrakı dövrlərində dini liderlərə aid edilən müqəddəslik sifəti qədim Şumer, Misir, Roma dövlətlərində dövlət başçılarına aid edilirdi.

Bu qədim dövlətlərdə din xadimləri olan rahiblər, kahinlər daha çox dövlətin metafizik işlərinə baxan məbəd məmurları idilər və heç bir müqəddəslik statusları yox idi. Qədim dövlətlərdə tanrılar dini liderləri (peyğəmbərləri) deyil, kralları seçirdi, ona görə də kral müqəddəs hesab olunurdu və ona itaət Allaha itaətlə eyniləşdirilirdi.

Misir fironları (Tutanxamon), bəzi Roma kralları (Kaliqula) hətta özlərini tanrı elan etmişdilər.
Peyğəmbərli dinlər olan iudaizm və islamda dini liderlər (İbrahim və Məhəmməd peyğəmbər) həm də dövlət başçıları oldular. Müqəddəslik statusunun dövlətin üzərindən dinin üzərinə köçürülməsi sonradan baş vermiş prosesdir.

Tarixdə dinlə bərabər yaranan dövlətlər olduğu kimi (islam xilafəti, yəhudi dövləti və s.) dövlətçilik düşüncəsindən ayrı yaranmış, sonradan dövləti ələ keçirmiş dinlər də olub, məsələn, manixeizm, buddizm, xristianlıq və s. Məşhur şərqşünas tarixçi Bernard Lyuis özünün “Orta Şərq” kitabında yazır ki, IV əsrin birinci yarısında xristianlıq Roma sisteminə etiraz olaraq böyüdü və geniş yayıldı. Bir çox hallarda xristianlığa tolerantlıq göstərilsə də, bu din öz kilsəsini qurmaq istəyirdi.

Özünəməxsus quruluşu, sistemi, iyerarxiyası, idarəçiliyi, qanunları və məhkəmələri ilə kilsə getdikcə bütün Roma dünyasına hakim oldu. İmperator Konstantin (311-337) xristianlığı qəbul edəndə isə xristianlıq Roma imperiyasını, eyni zamanda Roma imperiyası da xristianlığı ələ keçirdi. Xristianlığın Romanı ələ keçirməsi ilə Avropa min il davam edən, sonradan “Qaranlıq çağ” adlanacaq bir dövrə qədəm qoydu.

Modern çağın astanasında mətbəənin ixtirası və kağızın ucuzlaşması intellektual həyatı stimullaşdırdı. Bir az obrazlı düşünsək deyə bilərik ki, Lüter və onun protestantizmi Qutenberqin mətbəəsindən çıxmışdı. Lüter sekulyarizmin ilk qaranquşu idi. Qərb intellektində belə bir yanaşma var ki, Qərb demokratiyası özü də xristian inancının təkamülünün nəticəsidir. Yəni mənşəcə dinidir.

Konkret olaraq Arnold Toynbi, Bassam Tibi kimi müəlliflər liberal-demokratiyanın bir protestant-xristian düşüncəsinin məhsulu olduğunu Lüter protestantlığının xristianlığın daxilində alternativin mümkünlüyünə yol açmasıyla əlaqələndirirlər. Tanrının fikrinə qarşı çıxmaq mümkündürsə, kralın fikrinə qarşı çıxmaq niyə mümkün olmasın?

Demokratiya protestantlığın bu suala verdiyi cavabdır. Biz aşağıda görəcəyik ki, yaşadığımız post-sekulyarizm çağında bir çox dövlətdə din artıq doqmaların deyil, demokratik dəyərlərin müdafiəçisi kimi çıxış edir.

XVIII əsrin ikinci yarısında Amerika və Fransada baş verən inqilablar dövlət və din arasındakı münasibətlərə yeni bir aydınlıq gətirdi: bu inqilablar nəticəsində ilk dəfə dünyəvi dövlət modeli ortaya çıxdı. 1776-cı ildə Amerika İnsan Haqları Bəyannaməsi, 1789-cu ildə isə Fransız İnqilabı İnsan Haqları Bəyannaməsi qəbul edildi.

Bu bəyannamələrdə bütün insanların azad və bərabər doğulduqları, dini baxımdan istədikləri kimi düşünmək və hərəkət etməkdə sərbəst olduqları ifadə edilirdi. Sekulyar sözünün mənası da latınca “saeculum” sözündən gələn və kilsə hüququnda bir din fədaisinin monastırdan ayrılıb “dünyəvi şəxsiyyət” olmasını bildirir.

Fransız inqilabı, Rusiyada və bir çox ölkədə reallaşan kommunist çevrilişlər nətisəcində müvəqqəti olaraq dinlə dövlət arasından kəskin sərhədlər çəkilsə də bu ayrılıq, sadəcə, görüntüdə yaşandı. Əslində, bu ateist təcrübələr din və dövlətin bir-birilərindən uzun müddət ayrı yaşaya bilməyəcəklərini sübut etdi.

Bu gün artıq dünya post-kommunizm və post-sekulyarizm dövrünü yaşayır. Dünyanın ən dünyəvi dəyərlərinə tapınan həmin o ateist Fransa, ABŞ kimi ölkələrdə dövlət dini layihələri maliyyələşdirməklə məşğuldur. Dinin dövlətə geri dönüşü isə daha maraqlı proseslərlə izlənilir. Vaxtilə dövlət dini sekulyarizmə dəvət və məcbur etdiyi kimi, bu gün din dövləti bir çox ölkədə sekulyarizmə, modern insan haqlarına hörmətlə yanaşmağa dəvət və məcbur edir.

Bu gün dinlər təkcə dini azadlıqlar üçün deyil, bir çox hallarda bütün modern azadlıqlar və hüquqlar üçün ictimai səhnəyə cıxırlar, demokratik vətəndaş cəmiyyətinin hüquqlarından yana olduqlarını nümayiş etdirirlər. Polşa, İspaniya və Braziliyada Katolik kilsəsi demokratikləşmə proseslərində aktiv iştirak edib və edir.

Yaxud ABŞ-dakı Katolik ruhanilər dövlətin nüvə siyasətini və kapitalizmin sosial ədalətsizlik yaradan quruluşunu tənqid edirlər və s. Ən azı, üzdə də olsa, post-sekulyarizm çağında din özünü daha dünyəvi bir tərəf kimi aparmağa çalışır. Kim bilir, bəlkə də, bu dəfə dinin hədəfi dünyəvi cahilləri ovlamaqdır.

Dünyəvilik prinsipinə söykənən İngiltərə, İtaliya, İspaniya və Hollandiya kimi bir çox Avropa ölkələrində ibadət yerlərinin tikintisi və qorunması üçün bu gün dövlət resurslarından istifadə olunur. Eynilə Belçika, Yunanıstan, Lüksemburq, İtaliya və İspaniyadakı dini icmalar dövlət tərəfindən dəstəklənir: Almaniya, Avstriya, İsveçrə, Danimarka, Norveç və Finlandiya əyalətləri kilsə üçün vergi yığır.

Din-dövlət münasibətləri mövzusunda aparılan bir çox araşdırma demokratik ölkələrin çoxunda dinlə dövlət arasında kəskin sərhədlərin olmadığını üzə çıxarır. Avropada İngiltərə, Danimarka, Norveç, İslandiya, Finlandiya kimi ən qədim demokratik dövlətlərdə belə dövlət kilsələrinin mövcudluğu buna əyani sübutdur.

Bütün bu sadaladığımız faktlar onu göstərir ki, dinin dövlətdən ayrıldığı iddiası bir Qərb illuziyasıdır. Gedən proseslər isə onu göstərir ki, bu gün dinin dövlətə deyil, daha çox dövlətin dinə ehtiyacı var. Təhsilin ödənişli olması, böyük bir kasıb təbəqənin təhsil almaq hüququnu itirməsi ilə gələcəkdə cəmiyyətin idarə olunmasında dinin rolunu əhəmiyyətli dərəcədə böyüdəcək.

Şərq ölkələrinə gəlincə, türk professor İlbər Ortaylının da dediyi kimi, nə yəhudilikdə, nə də islamda din dövlətdən ayrı heç vaxt mövcud olmamışdır və bundan sonra da hələ uzun müddət belə davam edəcək.
Onlardan ikisindən birinin yoxluğu, hər ikisinin yoxluğu deməkdir.

Oxunub: 467

Xəbəri paylaş Paylaş:

Xəbər xətti

17-11-2025

11:00 | Erməni diasporu və Moskva Paşinyana qarşı BİRLƏŞİR - Tomas de Vaal
10:55 | MÜHARİBƏ BAŞLAYIR - Bu ölkədə PREZİDENTİN QAÇMASI müzakirə edilir /"Politico"
10:45 | “Ukraynanın heç bir şansı yoxdur”- “Kiyevə maliyyə dəstəyi vermək dəlilikdir”
10:40 | Rus ordusunun son sutkadakı itkiləri açıqlanıb - SİYAHI
10:33 | Prezident İlham Əliyev Milli Dirçəliş Günü münasibətilə paylaşım edib
10:30 | "HƏMAS" ABŞ-nin Qəzza ilə bağlı qətnaməsinə qarşı çıxıb - "Əl-Cəzirə"
10:15 | TÜRKİYƏNİN ZƏRBƏSİ RUSİYANI SARSITDI - Putin dərhal Trampın "qapısını" döydü...
10:10 | Rusiya ordusu Ukraynanın Xarkov vilayətinə zərbələr endirib
09:20 | "Quru qoşunlarını Venesuelada yerləşdirməyə hazırıq"- Pentaqon rəsmisi
09:15 | ƏDV limiti artırılır, nağdsız ödənişlərə güzəşt verilir - VİDEO
09:10 | Sənədsiz evlər problemi yenə gündəmdə - Həlli niyə yubanır?

16-11-2025

18:25 | Azərbaycan Mərkəzi Asiya Məşvərət Görüşlərinin tamhüquqlu üzvü oldu
18:20 | İlham Əliyevin DAŞKƏNDDƏ ETDİYİ ÇIXIŞIN TAM MƏTNİ - FOTOLAR
18:15 | Azərbaycan Nəşriyyatı növbəti ildən necə maliyyələşəcək?
18:10 | Tramp 82 milyon dollar dəyərində istiqraz alıb
18:05 | İsrailin müdafiə naziri Kats: Fələstin dövləti yaradılmayacaq
18:01 | Orbandan sensasion iddia: “Ukrayna müharibəsi çox yaxın zamanda bitəcək”
17:45 | LƏNƏTLƏNMİŞ MEŞƏ: Niyə BERMUD ÜÇBUCAĞI adlanır?
17:40 | Türkiyədə baş verən aviaqəzalar - C-130 nə qədər can alıb?
17:30 | Azərbaycanın məşhur gölündə “əməliyyat” başladı - Tehranın planı
17:25 | Almaniya PUA-lardan müdafiə sisteminə 100 milyon avro qoyacaq
17:18 | "Ukrayna Fransa ilə tarixi saziş hazırlayıb" - Zelenski
09:40 | MÜASİR CÜTLÜKLƏR NİYƏ DAHA TEZ AYRILIR? - Alimlər 4 səbəbi müəyyən edib
09:35 | Fidan: "F-35"lərlə bağlı məsələ yaxın zamanda həll oluna bilər
09:33 | Gədəbəydə ata oğlunu qətlə yetirib - Araşdırma aparılır
09:30 | ABŞ-dan "Lukoyl"la bağlı yeni qərar: Sanksiyaları daha 3 həftə təxirə salıb
09:25 | Azərbaycan millisi bu gün Fransa ilə üz-üzə gələcək
01:00 | ABŞ RUS QAZINI Avropadan “ÇIXARMAĞA" ÇALIŞIR - Maliyyə Nazirliyi treyderi xəbərdar edib
00:57 | Bakıda çoxmərtəbəli yaşayış binasında yanğın baş verib - YENİLƏNİB /VİDEO
00:55 | Hərbi əsirlərin geri qaytarılması ilə bağlı danışıqlar başlayıb - Rüstəm Umerov
00:50 | Əhməd əş-Şaraa terrorçular siyahısından çıxarıldı
00:45 | Məktəblərdə bu ştatlar LƏĞV EDİLDİ - Deputat: “Elə nazir var bir neçə müşavir götürüb..."
00:40 | “DEYİR, TƏHSİL ONSUZ DA DİBƏ GEDİR, BİR EKSPERİMENT EDƏK...”- “Nazir müəllimlərin harada oturub gözləyəcəyini də bilmir”
00:33 | "Ukrayna gələn onilliyin əvvəlində Aİ-nin üzvü olacaq"- Polşa XİN rəhbəri
00:30 | Daşkənddə dövlət başçılarının şərəfinə atəşfəşanlıq olub - FOTOLAR
00:25 | Ət bazarında BÖHRAN DƏRİNLƏŞİR: Bahalaşma nə qədər davam edəcək? /Təhlil
00:20 | Gecə hücumu: Rusiya hipersəs raketləri ilə zərbə endirdi
00:17 | FDD: Azərbaycan İbrahim Sazişləri ilə əsas tərəfdaşa çevrilir
00:15 | Türkiyə millisindən Bolqarıstan üzərində inamlı qələbə
00:13 | Ukrayna müharibəsi gələcəyin döyüş laboratoriyasıdır - Metyu Uitaker
00:10 | XİN başçılarının müzakirə etdiyi məsələlər açıqlanıb - YENİLƏNİB
00:00 | Ermənilər Moskvada ayağa qalxdı: Kilsəyə hücumlara qarşı etiraz

15-11-2025

20:00 | İlham Əliyev Beynəlxalq Mükafatın təqdimat mərasimində - FOTO
19:55 | Hitlerin yəhudi olmadığı təsdiqləndi - Yeni FAKTLAR
19:50 | “AKKORD"un keçmiş sahibi İLQAR HACIYEV Baş Prokurorluğa ÇAĞIRILDI - Təqsirləndirilən şəxs qismində
18:00 | Azərbaycan-Fransa oyununa böyük maraq - Stadion tam dolu olacaq
17:50 | Prezident İlham Əliyev Daşkənddə İslam Sivilizasiyası Mərkəzi ilə tanış olub
17:10 | Həbsdə olan vəkillə bağlı qərar - “Gəncə şəhər Məhkəməsi əsassız qadağa qoydu"
17:00 | Dünyanın ən ÖLDÜRÜCÜ SİLAHI: Atom və nüvə bombalarından nə ilə fərqlənir?
16:00 | İlham Əliyev DAŞKƏNDDƏ Mirziyoyevlə təkbətək GÖRÜŞDÜ - FOTO /Yenilənib
13:35 | Hər doğulan uşağa 1200 dollar - Zelenski yeni qanun imzaladı
13:30 | "İndiyə qədər dilimə içki dəyməyib"- 79 yaşlı Tramp
13:20 | Manaf Cəlilzadə Baş Prokurorluğa çağırılıb - təqsirləndirilən şəxs qismində
13:15 | Leysan olacaq, şimşək çaxacaq, dolu düşəcək - Xəbərdarlıq
13:00 | Özünü təkzib edən HƏRDƏMXƏYAL NAZİR VƏ MÖVCUD ACINACAQLI DURUM...- Replika
12:45 | "Real Madrid" daha bir türkiyəli ulduzu - Yıldızı transfer etmək istəyir
12:35 | Rus ordusunun son sutkadakı itkiləri açıqlanıb - SİYAHI
12:30 | Ukraynada deputat mandatlarını 160 min dollara satan siyasətçi saxlanılıb
12:20 | Vatsap bu gündən bəzi telefonlarda işləməyəcək - SIYAHI
12:15 | SƏFİRLIYİMİZƏ “PATRİOT”LA HÜCUM OLUB? - Kreml təbliğatı yenə “iz azdırır”.../ŞƏRH
12:00 | Tramp İranın ABŞ ilə nüvə sazişinə hazır olduğunu bildirib
11:22 | DÇ-2026: IX turda daha 10 qarşılaşma keçiriləcək
11:15 | Azərbaycanda 9 ay ərzində 77,7 min yeni iş yeri açılıb - Hansı regionda, nə qədər?- CƏDVƏL
11:00 | Rusiyadan Bakıya maral buynuzu gətirmək istəyən şəxs tutuldu - cinayət işi açılıb
10:45 | HİTLERİN ALİMLƏRİ ŞOKA SALAN SİRLƏRİ: Diktator NƏYİ GİZLƏDİB?
10:30 | Gömrük postunda dəyəri 90 milyon dollardan çox olan heroin aşkarlanıb
00:55 | “Wargonzo”nun təxribatçı jurnalisti Ermənistana buraxılmadı
00:50 | Rusiyada ağır yol qəzasında ölənlərin sayı artıb
00:45 | BMT-nin Baş katibi Kiyevdə Azərbaycan səfirliyinə raket zərbəsini pisləyib
00:40 | YENƏ KİYEV, YENƏ AZƏRBAYCAN SƏFİRLİYİ...- Təsadüfdürmü? /FOTO
00:35 | Asiya İnkişaf Bankının yeni prezidenti İlham Əliyevin QƏBULUNDA
00:30 | Zəngəzur dəhlizi (TRİPP) hansı ərazilərdən keçəcək? - DETALLAR
00:25 | Dövlət agentliyi 1,3 milyon manata 15 mənzil alır
00:20 | Həbsdəki keçmiş icra başçısının səhhəti pisləşdi - Bakı Sağlamlıq Mərkəzinə yerləşdirilib...
00:15 | “ƏLİYEVLƏ RAZILIĞA GƏLDİK Kİ...”- Paşinyan o görüşün bəzi detallarını AÇIQLADI
00:10 | İmamoğlu meşədə niyə qazıntı aparırmış?- Peyk görüntüləri yayıldı /VİDEO
00:05 | Azərbaycanda bahalaşan və ucuzlaşan məhsullar - SİYAHI
00:03 | Paşinyan Ermənistanda 10 yeni məscid TİKƏCƏK - İDDİA
00:00 | Azərbaycan əhalisinin SAYI AÇIQLANDI - 49,8 faizi kişilər, 50,2 faizi qadınlar

14-11-2025

19:05 | Zelenski Azərbaycan Prezidentinə zəng edib - Səfirliyə növbəti raket zərbəsi...
19:00 | "AZƏRSİLAH" holdinqin ZAVODUNDA QƏZA - Ehtiyatda olan mayor həlak olub /FOTO /Yenilənib
18:45 | Azərbaycanda 10 ayda 2.6 tona yaxın qızıl istehsal edilib
18:40 | Putin TŞ-nin müşavirəsini keçirib - Lavrov müşavirəyə qatılmayıb
18:30 | Ərəstun Oruclu Baş Prokurorluğa çağırılıb - Təqsirləndirilən şəxs qismində
18:25 | "Səfirliyin raket zərbəsinə məruz qalması qəbuledilməzdir" - Prezident
18:20 | AZƏRBAYCAN RUSİYAYA NOTA VERDİ - Səfir nazirliyə çağırılıb
18:16 | Altay Göyüşov Baş Prokurorluğa çağırılıb
14:30 | Xankəndidə türk dövlətlərinin təhlükəsizlik orqanlarının iclası keçirilib - FOTOLAR
14:25 | Xərclərimizin yarısı ərzaq məhsullarına sərf olunub - STATİSTİKA
14:15 | Türkiyənin yeni prezidenti o olacaq - Sorğunun nəticəsi AÇIQLANDI
14:00 | KƏND TƏSƏRRÜFATINDA HƏDƏFLƏRƏ NAİL OLUNMAYACAQ - Hesablama Palatasından bədbin RƏY
13:55 | "Şərurlu İsfəndiyar" MƏHKƏMƏDƏ: "Möhtərəm hakim, mən sizdən narazıyam..."
13:46 | Cənubi Koreya və ABŞ birgə təhlükəsizlik memorandumu imzaladı
13:40 | Xankəndidə mənzillər tikilib satışa çıxarılacaq
13:15 | Şənbə günü bəzi rayonlara leysan yağacaq - Hava proqnozu
13:00 | ТАК НАЗЫВАЕМЫЙ "ГЕНОЦИД АРМЯН": ИСТОРИЯ, ЦИФРЫ И МИФЫ
12:20 | Azərbaycan -Türkiyə qardaşlığına qarşı təxribatlar - “Rusiya və İran agenturası 4 istiqamətdə iş aparır”
12:00 | Təyyarə qəzasında şəhid olan hərbçilərlə Ankarada vida mərasimi keçirilir
11:55 | Novorossiysk və Saratov vuruldu - “S-400” və “Kalibr” anbarları da hücuma məruz qalıb
11:50 | Dövlət sirrini yaymaqda təqsirləndirilən şəxsin məhkəməsi başlayıb

Davamı

Bir Qərb illüziyası: Din dövlətdən ayrıdırmı?

Xəbər xətti